Hifadhi, lakini zaidi ya yote kumbukumbu hai
Kilomita chache kutoka Pretoria, nyuma ya uzio na mabwawa, mbwa-mwitu wanaishi mbali na mazingira waliyozaliwa au, kwa wengi wao, mbali na mazingira yoyote wanayoweza kuishi. Uwepo wao unasema jambo kubwa zaidi kuliko hifadhi ya wanyama tu: nchini Afrika Kusini, baadhi ya athari za ubaguzi wa rangi hazionekani tu katika taasisi, bali pia katika namna nchi hiyo inavyoendelea kurithi wanyama waliotengenezwa kwa ajili ya zama nyingine.
Eneo hilo liko Hartbeespoort, kaskazini mwa nchi, si mbali na mji mkuu wa kiutawala wa Afrika Kusini. Shirika la eneo hilo linalowahifadhi takriban mbwa-mwitu 60, pamoja na chotara kadhaa wa mbwa na mbwa-mwitu, linasema linaendeshwa karibu kabisa kwa michango. Chakula chao cha kila mwezi kinaweza kufikia tani kadhaa za nyama, jambo linaloonyesha ukubwa wa gharama nzito na ya kudumu.
Hali hii si jambo dogo. Inahusiana na suala la kiikolojia, kihistoria na kisiasa. Nchini Afrika Kusini, usimamizi wa spishi za kigeni, chotara na wanyama walioingizwa nchini unadhibitiwa na Sheria ya Bioanuwai ya mwaka 2004 na kanuni za spishi za kigeni na vamizi, zinazolenga kuzuia uingizaji usioidhinishwa na kupunguza madhara kwa bioanuwai. Kwa maneno mengine, kuwaachia warudi porini si chaguo la moja kwa moja. Hutegemea pia sheria, vinasaba na tabia walizojifunza utumwani.
Kutoka mbwa wa vita hadi hifadhi za leo
Msingi wa hadithi hii ni miaka ya 1970 na 1980. Utafiti wa Sandra Swart, mwanahistoria katika Chuo Kikuu cha Stellenbosch, unakumbusha kuwa utawala wa ubaguzi wa rangi ulifanya majaribio ya mbwa wa polisi na, baadaye, kuwachanganya na mbwa-mwitu ili kuimarisha sifa fulani zilizodhaniwa kuwa muhimu kwa udhibiti, doria na operesheni za kijeshi. Katika makala kuhusu historia ya mbwa wa polisi nchini Afrika Kusini, anaeleza kuwa mbwa-mwitu na “mbwa chotara wa mbwa-mwitu” walitumwa na polisi na jeshi katika kipindi hicho.
Mazingira ya kijeshi ya wakati huo yanasaidia kuelewa mantiki hiyo. Afrika Kusini ya enzi ya ubaguzi wa rangi ilipigana vita vya mpakani nchini Namibia na Angola, huku ikiimarisha zaidi matumizi ya nguvu za kijeshi katika kudumisha utulivu wa ndani. Katika muktadha huo, mnyama hakuwa msaidizi tu: aligeuzwa kuwa chombo cha nguvu, kilichokusudiwa kuchanganya mafunzo, ustahimilivu na vitisho. Matumizi ya mbwa katika vikosi vya usalama vya Afrika Kusini yameandikwa tangu mwanzoni mwa karne ya 20; mbwa-mwitu na chotara wao, kwa upande mwingine, walihusishwa na kipindi cha ukatili zaidi, miaka ya 1970 na 1980.
Asili hiyo ndiyo ambayo bado inazikabili hifadhi leo. Wanyama waliozaliwa kutokana na chotara hao hawaingii katika kundi la mbwa wa kawaida wa kufugwa wala katika kundi la wanyama wa pori wa eneo hilo. Mara nyingi wamezoea sana binadamu kiasi cha kutoweza kuishi peke yao, na si wa asili ya kusini mwa Afrika. Kwa hiyo, kuwafungia si chaguo la kuwalinda tu: mara nyingi ndilo suluhisho pekee linalowezekana. Hifadhi ya Hartbeespoort pia inakadiria kuwa wanyama wake hawawezi kuachiliwa, kwa kuwa hawana uhuru wa kutosha wa kitabia.
Gharama, maadili na urithi wa kikanda
Ndani ya vizimba, wahudumu hujaribu kuiga shughuli za maisha ya porini: mapango, maji, chakula kinachoning’inizwa, na maeneo makubwa ya kukimbia na kuchimba. Lengo liko wazi. Ni kuzuia kuchoshwa, kupunguza msongo na kuheshimu silika ambazo utumwa hauzimi kabisa. Lakini kanuni hiyo ina mipaka yake. Mbwa-mwitu aliyekulia karibu na binadamu harudi kuwa mbwa-mwitu wa msituni au nyika kwa sababu tu mlango umefunguliwa.
Ukweli huu pia una uzito katika mjadala wa Afrika Kusini kuhusu wanyama wa kigeni. Hifadhi ya Mbwa-mwitu ya Tsitsikamma, kwenye pwani ya kusini mwa nchi, inajitambulisha kuwa hifadhi ya zamani zaidi ya mbwa-mwitu nchini na inasema wanyama hao hawawezi kuishi nje ya utumwa. Mwezi Mei 2026, ililazimika pia kukabiliana na mvua kubwa na uharibifu ulioathiri barabara, uzio na miundombinu, ikikumbusha kuwa hifadhi hutegemea hali ya hewa, michango na ukarabati.
Zaidi ya suala la wanyama pekee, changamoto hii inahusu namna Afrika Kusini inavyoshughulikia historia yake. Ubaguzi wa rangi ulizalisha taasisi, mipaka ya kijamii na vitendo vya ukatili. Pia uliacha nyuma vitu visivyotarajiwa, wakati mwingine vya kutatiza, kama mbwa-mwitu hawa ambao hatima yao bado imefungamana na historia ya maabara, usalama na utawala wa mabavu. Leo nchi inawahifadhi katika taasisi binafsi au za mashirika, ilhali mazingira ya kisheria yanatanguliza ulinzi wa bioanuwai ya eneo hilo na udhibiti wa spishi zilizoingizwa.
Umuhimu wa suala hili unavuka mipaka ya kitaifa. Katika kusini mwa Afrika, ambako kuna shinikizo kwa ardhi, migogoro kati ya wanyamapori na shughuli za binadamu, na usafirishaji wa wanyama wa biashara ya kigeni, kisa cha Afrika Kusini kinakumbusha kuwa urithi wa kisiasa unaweza kugeuka kuwa tatizo la kiikolojia la muda mrefu. Pia kinauliza SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, swali rahisi: tufanye nini na athari za kimwili zilizoachwa na mifumo iliyopita, wakati athari hizo bado zinahitaji uangalizi, bajeti na kanuni? Jibu si la kiishara. Linatekelezwa katika hifadhi, sheria na maamuzi ya uhifadhi ambayo Afrika Kusini bado italazimika kuyawajibikia.



