Rufiji, umeme waongezeka kwa kiwango kikubwa
Nchini Tanzania, mradi mkubwa hauonyeshi tu umahiri wa uhandisi. Pia unaeleza jambo la msingi zaidi: uwezo wa nchi kugeuza mto kuwa injini ya viwanda, na ahadi ya kisiasa kuwa umeme unaopatikana. Uzinduzi wa Bwawa la Julius Nyerere, katika wilaya ya Rufiji, mkoa wa Pwani, unaashiria mabadiliko hayo kutoka mradi wa ujenzi wa mfano hadi rasilimali ya kimkakati kwa Dodoma na uchumi mzima wa Tanzania.
Mradi huu unatekelezwa katika mazingira ya kikanda ambako nishati imekuwa suala la mamlaka ya kujitawala na ukuaji. Tanzania ni mwanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki, ambayo msukumo wake wa kuunganisha nchi unazihimiza wanachama kuunganisha vyema zaidi mitandao yao ya umeme na kubadilishana ziada ya uzalishaji. Wakati huohuo, ongezeko la mahitaji ya umeme linaambatana na ukuaji wa viwanda, ukuaji wa miji na shinikizo la ongezeko la watu katika eneo zima.
Kilichozinduliwa na mabadiliko yanayotarajiwa
Samia Suluhu Hassan alizindua rasmi, Jumamosi tarehe 22 Agosti 2026, kituo cha kuzalisha umeme kwa maji cha Julius Nyerere, kilichojengwa kwenye Mto Rufiji. Kituo hicho kina mitambo tisa ya kuzalisha umeme yenye uwezo wa jumla wa MW 2,115. Kwa mujibu wa taarifa za umma zilizopo, mitambo yote ilikuwa tayari imeunganishwa kwenye gridi tangu Machi 2025, na mradi huo unatarajiwa kuzalisha takriban GWh 6,307 kwa mwaka. Serikali iliwasilisha kuanza kwa uzalishaji huo kama hatua ya mabadiliko kwa usalama wa nishati ya taifa.
Kipengele cha kuvutia zaidi ni ukubwa wa mradi. Agosti 2026, uwezo wote wa umeme uliosimikwa Tanzania ulitajwa kuwa MW 4,646, huku mahitaji ya kilele yaliyoelezwa hadharani yakiwa takriban MW 2,271. Hata tukizingatia takwimu za tahadhari zaidi, bwawa hilo linaongeza nafasi kubwa sana katika mfumo wa taifa. Kwa maneno mengine, mradi mmoja pekee unatoa uwezo wa umeme unaokaribiana na mahitaji ya juu kabisa ya nchi.
Ukubwa huo unaeleza mabadiliko ya hadhi ya mradi. Hadi sasa, umeme wa Tanzania ulikuwa unakabiliwa na uwezo mdogo zaidi, kukatika kwa umeme katika maeneo fulani na haja ya kupanua gridi kabla ya kunufaika kikamilifu na vyanzo vipya vya uzalishaji. Kwa Bwawa la Julius Nyerere, changamoto inabadilika: si kuzalisha umeme zaidi tu, bali pia kuusafirisha, kulinda vituo vidogo vya umeme, kisha kuusambaza hadi maeneo ambayo bado hayahudumiwi vya kutosha.
Changamoto halisi: gridi, upatikanaji na viwanda
Kituo hicho ni sehemu ya Mkataba wa Kitaifa wa Nishati unaolenga kupanua upatikanaji wa umeme. Hati rasmi inalenga kuongeza kiwango cha kuunganishwa na umeme kutoka asilimia 46 mwaka 2022 hadi asilimia 75 ifikapo 2030, kukiwa na takriban miunganisho mipya milioni 8.3. Serikali pia inataka kuharakisha usambazaji wa umeme vijijini na katika maeneo yasiyohudumiwa vya kutosha. Malengo hayo yamethibitishwa katika nyaraka za umma za Benki ya Dunia na kurudiwa na Shirika la Kimataifa la Nishati.
Takwimu ya upatikanaji ni muhimu, kwa sababu kituo kikubwa cha kuzalisha umeme hakiwezi peke yake kutatua changamoto za kila siku za kaya. Miji, maeneo ya viwanda na migodi mara nyingi hunufaika haraka zaidi na megawati mpya kuliko vijiji vilivyo mbali. Hata hivyo, iwapo njia za kusafirisha umeme zitapanuliwa sambamba na uzalishaji, athari inaweza kuwa kubwa: kupungua kwa gharama za uzalishaji viwandani, huduma bora zaidi kwa taasisi za umma, upanuzi wa matumizi ya majokofu katika sekta ya kilimo na chakula, na umeme wa uhakika zaidi kwa biashara ndogo zinazotegemea umeme kila siku. Urais wa Tanzania pia uliwasilisha mradi huo kama kichocheo kwa viwanda, migodi, kilimo cha kisasa, biashara na ajira.
Bwawa hilo pia linaimarisha nafasi ya umeme wa maji katika mchanganyiko wa vyanzo vya nishati Tanzania. Vyanzo vya umma na vya sekta vinaonyesha kuwa umeme wa maji sasa unachangia sehemu kubwa zaidi ya uzalishaji wa taifa, mbele ya gesi asilia. Katika kiwango cha bara, hali hiyo inakumbusha kuwa mpito wa nishati barani Afrika hauishii kwenye nishati ya jua na upepo. Umeme wa maji bado unaweza, kupitia mradi mmoja tu, kutoa gigawati kadhaa za umeme unaoweza kudhibitiwa, jambo muhimu katika mifumo ambamo mahitaji yanaongezeka kwa kasi.
Umuhimu wake kwa eneo la Afrika Mashariki
Kwa Dodoma, suala hili linazidi kukidhi mahitaji ya ndani pekee. Tanzania pia inataka kujiweka katika nafasi nzuri ya kushiriki biashara ya umeme ya kikanda. TANESCO inasema inaiandaa nchi kushiriki kikamilifu katika masoko ya umeme ya Eastern Africa Power Pool, muundo unaoratibu ushirikiano kati ya mitandao ya umeme ya Afrika Mashariki. Wazo ni rahisi: nchi zenye ziada zinaweza kuuza umeme kwa zile zinazokabiliwa na uhaba, huku miunganisho ya gridi ikiimarisha mifumo.
Kwa mtazamo huo, Bwawa la Julius Nyerere linakuwa zaidi ya bwawa la taifa. Linaweza kuwa nyenzo ya mazungumzo, kichocheo cha viwanda na chanzo cha mapato iwapo miundombinu ya kusafirisha umeme na makubaliano ya kikanda yatafuata. Serikali ya Tanzania tayari imedokeza kuwa inaiona miradi hiyo kama msingi wa kupata ziada ya umeme na kuiunganisha vyema zaidi katika biashara na nchi jirani. Mkakati huo unaendana na mienendo ya Jumuiya ya Afrika Mashariki, ambako ushirikiano wa kiuchumi unategemea pia nishati, usafirishaji na korido za viwanda.
Mradi wa ujenzi wenyewe ni ukumbusho wa mambo yanayohitajika. Miradi mikubwa ya umeme wa maji barani Afrika huhitaji mtaji, muda, usimamizi thabiti na mitandao inayoweza kupokea umeme unaozalishwa. Ethiopia kupitia Bwawa la Renaissance, na Tanzania kupitia Bwawa la Julius Nyerere, zinaonyesha kuwa mradi mmoja unaweza kubadili hesabu ya nishati ya nchi. Lakini swali halisi sasa ni kaya, karakana, shule na viwanda vingapi vitakavyopokea umeme huo kwenye soketi zao.



