Uganda haitumii tena tu fursa zake za mafuta, bali sasa inachagua kati ya korido kadhaa
Katika eneo la Maziwa Makuu, mafuta hayahusu tena uchimbaji wa ghafi pekee. Yanahitaji pia kusafirishwa, kusafishwa, kuhifadhiwa na, zaidi ya yote, kuuzwa bila kutegemea njia moja tu. Kwa Kampala, suala hili linazidi kuwa muhimu: Uganda inataka kubadilisha rasilimali zake za Ziwa Albert kuwa kichocheo cha viwanda huku ikihakikisha upatikanaji wa mafuta ya petroli.
Nchi hii ni sehemu ya mwelekeo mpana zaidi wa kikanda unaoongozwa na Jumuiya ya Afrika Mashariki, au EAC, inayojumuisha nchi wanachama washirika nane na ambayo kwa miaka kadhaa imekuwa ikihimiza ushirikiano bora zaidi wa nishati. Kwa kiwango cha Afrika Mashariki, miradi ya mafuta si ya kitaifa pekee. Pia inaunda soko la pamoja ambalo bado limegawanyika, lakini linazidi kuwa na umuhimu wa kimkakati.
Katika muktadha huu, tangazo la kuanzishwa kwa kituo cha nishati cha kikanda Tanga, Tanzania, linabadilisha hali kwa Uganda. Tarehe 6 Agosti 2026, Dar es Salaam na Kampala zilisaini mkataba wa makubaliano na Vitol Bahrain wa kuendeleza Tanga Regional Energy Hub, unaoelezwa kuwa mradi unaojumuisha kiwanda cha kusafisha mafuta, hifadhi, gati la baharini na usambazaji wa kikanda. Kulingana na taarifa zilizotolewa kuhusu makubaliano hayo, mradi unakadiriwa kugharimu zaidi ya dola bilioni 20.
Kati ya Hoima, Tanga na Lamu, ushindani unahusu zaidi usafirishaji kuliko mafuta ghafi
Kiini cha suala hili kiko Uganda, Hoima na Bonde la Albertine. Huko ndiko kulipo Tilenga na Kingfisher, maeneo mawili ya mafuta yatakayoipatia mafuta ghafi EACOP, bomba la mafuta ghafi la Afrika Mashariki lenye mfumo wa kupashwa joto, lenye urefu wa kilomita 1,443 na linalotarajiwa kuunganisha Hoima na kituo cha kupakia mafuta baharini cha Chongoleani, karibu na Tanga nchini Tanzania. Nyaraka za kiufundi za mradi zinataja uwezo wa takribani mapipa 216,000 hadi 230,000 kwa siku, kutegemea matoleo yaliyochapishwa.
Njia hii si ya pekee. Uganda pia inaendeleza kiwanda chake cha kusafisha mafuta Kabaale, katika wilaya ya Hoima. Mradi huo, ambao umethibitishwa na Wizara ya Nishati ya Uganda, unatarajiwa kusafisha takribani mapipa 60,000 kwa siku na kuhudumia soko la ndani kupitia bomba la bidhaa zilizosafishwa hadi Mpigi, karibu na Kampala. Lengo lililotangazwa liko wazi: kupunguza uagizaji wa bidhaa kutoka nje, kuimarisha usalama wa nishati na kuchochea ukuaji wa viwanda.
Kwa upande mwingine, Lamu nchini Kenya imeibuka kama kituo kingine kinachowezekana. Dangote ilithibitisha Julai 2026 kwamba kiwanda chake cha baadaye cha kusafisha mafuta kwa ajili ya eneo hilo kitajengwa Lamu, kikiwa na uwezo uliotangazwa wa mapipa 700,000 kwa siku. Uamuzi huu unaipa korido ya Kenya uzito mpya, ingawa ushindani kati ya miradi hiyo miwili unahusu kwanza kabisa mitandao ya bandari, masoko na kasi ya kuanza kazi.
Kwa maneno mengine, suala si kujua tu ni nani atakayesafisha mafuta mengi zaidi. Ni kubaini ni korido ipi itaweza kupata sehemu ya soko la Afrika Mashariki, ambalo bado linategemea sana uagizaji wa bidhaa za petroli. Hapo ndipo Tanga inapojaribu kujitofautisha: si tena kama kituo rahisi cha kusafirishia mafuta ghafi ya Uganda, bali kama jukwaa kamili la kusafisha, kuhifadhi na kusambaza upya mafuta.
Kwa Kampala, suala kuu ni nafasi ya kufanya maamuzi ya kiuchumi
Uganda inaweza kunufaika waziwazi kutokana na kuwa na chaguo nyingi. Ikiwa Hoima itatosheleza mahitaji ya ndani, Tanga na Lamu zinaweza kutoa njia za ziada za kupata mafuta ya petroli, kusafirisha bidhaa nje na kujadiliana kuhusu bei. Kwa nchi isiyo na bandari, kuunganishwa na miundombinu kadhaa ya kikanda kunapunguza hatari ya kutegemea bandari moja, kampuni moja au njia moja ya barabara.
Hata hivyo, kuwa na vyanzo mbalimbali kuna upande wake wa pili. Kadiri korido zinavyoongezeka, ndivyo ushindani wa kiasi cha bidhaa, gharama na uhakika wa minyororo ya ugavi unavyoongezeka. Tanga italazimika kuthibitisha kwamba kituo kinachounganishwa na EACOP kinaweza kushindana na kituo kikubwa cha viwanda kilichoko Lamu na kinachoungwa mkono na mtandao wa usafirishaji wa Kenya. Uamuzi wa mwisho wa wasafishaji, wafanyabiashara na wanunuzi utategemea gharama halisi: upatikanaji wa bandari, hifadhi, usalama, muda wa kuwasilisha na ufadhili.
Uwepo wa Vitol unaipa Tanga faida ya pekee. Kupitia Vitol Bahrain, kampuni hiyo tayari inashirikiana na mamlaka za Uganda katika uagizaji na kuhakikisha upatikanaji wa mafuta ya petroli. Wizara ya Nishati ya Uganda ilisema Mei 2026 kwamba kampuni hiyo ilikuwa ikiisaidia Uganda kutofautisha vyanzo vyake vya ugavi, katika kipindi cha mvutano katika masoko ya dunia. Muendelezo huu wa kibiashara unaeleza kwa nini Kampala inafuatilia Tanga kwa makini: kituo hicho kinaweza kupanua ushirikiano ambao tayari unaendelea katika sekta ya bidhaa za mafuta zilizosafishwa.
Ndani ya nchi, manufaa yanayotarajiwa hayatakuwa sawa kwa kila mtu. Serikali inatarajia mapato, ajira na miundombinu. Wenye viwanda wanatumai kupata nishati ya uhakika zaidi na malighafi kwa gharama nafuu. Wananchi, kwa upande wao, wanaguswa na bei za usafiri na mafuta ya petroli, ambazo huathiri gharama za bidhaa muhimu. Kwa hiyo, kiwanda cha kusafisha mafuta cha Uganda, vituo vya kupakia, mabomba ya bidhaa za petroli na barabara zinazozunguka Kampala na Mpigi pia ni masuala yanayohusu uwezo wa wananchi kumudu gharama za maisha.
Jaribio kwa ushirikiano wa Afrika Mashariki na mkakati wa kuongeza thamani barani
Mfululizo huu wa matukio unazidi mipaka ya Uganda. Unaonyesha hali ya Afrika Mashariki kwa ujumla: eneo hilo linataka kuhifadhi thamani zaidi ndani ya nchi badala ya kusafirisha malighafi pekee na kisha kuagiza tena mafuta ya petroli yaliyosafishwa. Hii ndiyo hasa dhamira inayotetewa na EAC kupitia mifumo yake ya ushirikiano wa nishati na mikutano yake ya kikanda kuhusu mafuta.
Suala hili pia linahusu bara zima. Umoja wa Afrika umekuwa ukihimiza kwa miaka mingi wazo la ushirikiano wa kiuchumi, na AfCFTA, Mkataba wa Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika, unaweka mfumo wa kurahisisha biashara. Lakini miundombinu bado ndiyo kikwazo kikuu. Maadamu bandari, mabomba, viwanda vya kusafisha mafuta na maghala vinafanya kazi kila kimoja kivyake, thamani inayoongezwa itabaki kunufaisha wengine. Ndiyo maana ushindani kati ya Tanga na Lamu hauonyeshi tu mchuano kati ya wahusika. Unaonyesha mapambano mapana zaidi ya kudhibiti minyororo ya nishati barani Afrika.
Kwa hiyo, hatua inayofuata itakuwa muhimu. Itabidi kufuatilia maendeleo ya EACOP, taratibu za ufadhili wa kituo cha Tanga, utekelezaji wa mradi wa kiwanda cha kusafisha mafuta cha Hoima na kuimarika kwa eneo la Lamu. Kwa Uganda, jambo kuu bado ni lilelile: kugeuza nafasi yake kama nchi inayozalisha mafuta kuwa faida endelevu ya viwanda, bila kupuuza mizani ya kikanda. Kampala, suala si tena kutoa tu mafuta ardhini. Sasa ni lazima iamue yatapitia wapi, yatasafishwa wapi na nani atakayenufaika na thamani yake.



