Ahadi ya mapato ya kaboni, lakini vijijini bado wanasubiri
Nchini Madagascar, ulinzi wa misitu umekuwa jaribio dhahiri la kuonyesha uaminifu wa mifumo ya kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi. Kwenye makaratasi, mikopo ya kaboni inapaswa kuwalipa wale wanaohifadhi miti, kupunguza uchomaji wa misitu na kulinda maeneo ya vyanzo vya maji. Kwa uhalisia, jamii za Madagascar zinazoshiriki katika juhudi hizi zinasema bado zinasubiri sehemu ya mapato, muda mrefu baada ya malipo ya kwanza kutolewa.
Suala hili linahusu mengi zaidi ya hesabu za mazingira. Linahusu imani kwa serikali, nafasi ya halmashauri za vijijini na namna manufaa ya kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi yanavyowafikia au kutowafikia wanavijiji. Katika nchi ambako misitu ya mashariki bado inakabiliwa na shinikizo, lengo si kuuza kaboni tu. Ni lazima pia kuthibitisha kuwa ahadi hiyo inawanufaisha wale wanaolinda misitu kwanza.
Mpango wa kitaifa unaoungwa mkono na Benki ya Dunia na SADC
Madagascar imejiunga na mfumo wa REDD+, yaani «Kupunguza uzalishaji unaotokana na ukataji na uharibifu wa misitu», kupitia makubaliano ya malipo yanayotegemea matokeo yaliyotiwa saini na Benki ya Dunia Februari 2021. Makubaliano hayo, yanayoweza kufikia dola milioni 50, yanalenga kupunguza tani milioni 10 za CO2e katika upande wa mashariki wa kisiwa hicho. Benki ya Dunia inasema kuwa huu ni utaratibu unaotegemea matokeo yaliyothibitishwa, ukiwa na mpango wa ugawaji wa manufaa uliowekwa tangu mwanzo.
Nchi hiyo tayari imepokea malipo ya kwanza ya dola milioni 8.8 mwezi Desemba 2023, baada ya kuthibitishwa kwa upunguzaji wa tani milioni 1.76 za kaboni kwa mwaka 2020. Wizara ya Mazingira ya Madagascar nayo imeweka mfumo maalumu wa kisheria, ukiwa na mkakati wa REDD+ Madagascar 2030 na mpango wa kugawa mapato ya kaboni.
Suala hili pia limo katika mfumo wa kikanda. Madagascar ni mwanachama wa SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, yenye nchi wanachama 16, zikiwemo Msumbiji, Tanzania na Afrika Kusini. Katika eneo hili, mpito wa nishati, usimamizi wa misitu na ustahimilivu dhidi ya mabadiliko ya tabianchi sasa ni masuala ya kiuchumi na kimazingira pia.
Jamii zimeahidiwa asilimia 5, lakini bado hazijafika kwenye fedha
Kulingana na mpango wa ugawaji ulioelezwa na wahusika wa programu, asilimia 5 ya mapato yatokanayo na mikopo ya kaboni inakwenda kwa jamii za eneo husika. Halmashauri zinapaswa kupata asilimia 13, huku sehemu kubwa ikitarajiwa kwenda kwa wasimamizi wa maeneo yaliyohifadhiwa kwa ajili ya upandaji miti upya, shughuli za kuzalisha mapato na huduma za msingi. Tatizo vijijini ni kuchelewa kwa fedha. Baadhi ya jamii zinasema hazijaziona fedha hizo zikifika. Nyingine zinasema hata hazijui kuwa zina haki ya kuzipata.
Sababu zinajulikana. Kwanza, ukubwa wa programu unatatiza utekelezaji. Eneo linalohusika lina ukubwa wa karibu hekta milioni 7, sawa na takriban asilimia 10 ya eneo la nchi, kando ya ukanda wa misitu wa mashariki. Pili, baadhi ya maeneo yaliyohifadhiwa bado ni magumu kufikika. Wakati mwingine timu hulazimika kusafiri kwa pikipiki, kisha kwa miguu, ili kukutana na jamii zilizotawanyika katika maeneo ya mbali.
Hatimaye, mlolongo wa kiutawala unachelewesha kila kitu. Wizara inakiri kuwa mfumo huo ni mzito, na kosa kwenye nyaraka linaweza kuurudisha mradi mwanzo. Hata hivyo, ripoti ya utekelezaji iliyochapishwa mwaka 2025 inaeleza kuwa amri ya pamoja ya mawaziri iliweka mfumo wa ugawaji wa kwanza wa fedha, pamoja na mikutano ya kutoa taarifa kwa waendelezaji wa mipango inayostahili kunufaika. Lakini mfumo huo rasmi bado hautoshi kuhakikisha fedha zinawafikia wanavijiji kwa kasi wanayotarajia.
Kuchelewa huku kunafichua nini kuhusu usimamizi wa misitu Madagascar?
Msingi wa tatizo ni wa kisiasa na kiutawala pia. Nchini Madagascar, misitu si hifadhi za bioanuwai pekee. Inalinda udongo, hulisha maeneo ya vyanzo vya maji na kusaidia uchumi wa vijijini ambao bado unategemea sana kuni, kilimo cha kujikimu na rasilimali za asili. Benki ya Dunia inasisitiza kuwa misitu ya mashariki hutoa huduma muhimu za bioanuwai na ulinzi wa maji, na kusaidia kupunguza athari za ukame na mafuriko.
Katika hali hii, mfumo wa kaboni unaweza kufanya kazi tu ikiwa wakazi wa eneo husika wanaona faida ya moja kwa moja na iliyo wazi. La sivyo, unaweza kuonekana kama njia ya ufadhili iliyo mbali na hali halisi ya eneo. Hili ni muhimu zaidi katika nchi ambako usimamizi wa maeneo yaliyohifadhiwa unategemea usimamizi wa pamoja na jamii, kanuni inayotangazwa na Madagascar National Parks na kutumiwa na programu kadhaa za uhifadhi.
Kwa hiyo, swali kuu ni rahisi: nani anaamua, nani anapokea, na lini? Ikiwa halmashauri na vijiji havielewi wazi kanuni hizo, ahadi ya ugawaji wa mapato itapoteza nguvu. Kinyume chake, mapato yakifadhili miradi inayoonekana — barabara ndogo, vituo vya maji, shughuli ndogo za uzalishaji, upandaji miti wenye manufaa — mfumo huo unaweza kuimarisha uhifadhi. Rasilimali asilia huwa mali ya eneo, badala ya kuwa tu kipengele kwenye bajeti.
Ishara ya kufuatilia kwa masoko ya kaboni barani Afrika
Kisa cha Madagascar kina umuhimu unaovuka Antananarivo. Katika nchi kadhaa za Afrika, masoko ya kaboni yanatajwa kuwa chanzo cha mapato kwa maeneo ya misitu, mikoko au mandhari ya kilimo. Lakini kila mahali swali lilelile huibuka: inawezekanaje kuhakikisha manufaa yanagawanywa kwa haki, uwazi na haraka? Hivyo, Madagascar inakuwa uwanja wa kupima uaminifu wa mifumo ya kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi inayotegemea matokeo.
Ufuatiliaji utakuwa muhimu katika miezi ijayo, kwa kuwa makubaliano na Benki ya Dunia yanatoa uwezekano wa awamu nyingine mbili za malipo, kwa sharti la kupunguza uzalishaji kwa uhalisia na kutekeleza mpango wa ugawaji wa mapato. Kwa Madagascar, lengo ni maradufu: kuhifadhi misitu yake na kuhakikisha kuwa fedha za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi zinawafikia jamii za vijijini zinazobeba kwa vitendo jukumu la uhifadhi.



