Nchini Zambia, sakata kuhusu gari la serikali limepata sura ya kisiasa wakati ambapo nchi inajaribu kufunga ukurasa wa kipindi cha uchaguzi kilichokuwa na mivutano mikubwa. Kuitwa kwa Askofu Mkuu wa Kanisa Katoliki la Lusaka, Alick Banda, kunafuatia kukamatwa kwa wapinzani na madai ya matumizi mabaya ya vyombo vya usalama, hali inayozidisha wasiwasi kuhusu nafasi ya demokrasia.
Uchunguzi wa kifedha katika hali ya kisiasa yenye mvutano
Jumatatu, tarehe 28 Septemba 2026, Askofu Mkuu Alick Banda alifanyiwa mahojiano na Tume ya Kupambana na Dawa za Kulevya, chombo cha Zambia kinachohusika hasa na uchunguzi wa dawa za kulevya, utakatishaji fedha na baadhi ya uhalifu wa kifedha. Mamlaka zinamhoji kuhusu Toyota Hilux yenye nambari ya usajili ALF 7734.
Kulingana na maelezo yaliyotolewa na mamlaka, askofu huyo alikuwa na gari hilo kati ya tarehe 22 Aprili 2021 na 27 Desemba 2023. Tume inashuku kuwa lilinunuliwa kinyume cha sheria kutoka kwa Mamlaka ya Mapato ya Zambia. Alick Banda amepinga shtaka hilo na amekana kosa.
Kesi hiyo haihusu rasmi msimamo wa kidini au wa kisiasa. Ni sehemu ya uchunguzi mpana kuhusu magari ya mamlaka ya mapato ambayo yanadaiwa kuuzwa katika hali zisizo halali. Kwa hiyo, serikali ya Zambia inasema inatekeleza sera yake ya kupambana na ufisadi, mojawapo ya ahadi kuu za urais wa Hakainde Hichilema.
Hata hivyo, kesi hiyo inafuatiliwa kwa makini kwa sababu Askofu Mkuu wa Lusaka amekuwa mkosoaji wa serikali kwa miaka kadhaa. Mnamo Desemba 2023, tume ilikuwa tayari imeanzisha mchakato wa kunyang’anya gari hilo kwa njia ya kiutawala, ikisema lilikuwa limepatikana kwa njia isiyo halali. Ofisi ya rais wa Zambia ilithibitisha mchakato huo.
Baada ya kuhojiwa, Alick Banda aliachiliwa kwa dhamana. Nyaraka zake za kusafiria zilichukuliwa ili kuhakikisha anahudhuria mahakamani. Hatua nyingine ya kesi inatarajiwa mwezi Novemba, kutegemea maendeleo ya mchakato huo.
Kiongozi wa kidini aliyeingia katika mjadala wa umma
Askofu Mkuu Alick Banda haongozi chama cha siasa. Hata hivyo, matamshi yake yamempa nafasi muhimu katika mjadala wa kitaifa. Amekuwa akizungumza mara kwa mara kuhusu hali ya uhuru wa raia, kukamatwa kwa wapinzani na ghasia zinazohusishwa na makabiliano kati ya vyama.
Ushiriki huu wa Kanisa Katoliki una mizizi mirefu nchini Zambia. Viongozi wa dini mara nyingi wamekuwa wapatanishi kati ya serikali na upinzani. Baraza la Maaskofu Katoliki la Zambia pia hutoa maoni kuhusu masuala ya uchaguzi, utawala na ulinzi wa taasisi.
Hali ya sasa imefanya matamshi haya kuwa nyeti zaidi. Uchaguzi mkuu wa tarehe 13 Agosti 2026 ulimpa Hakainde Hichilema muhula wa pili, kwa mujibu wa Tume ya Uchaguzi ya Zambia. Rais alitangazwa mshindi tarehe 18 Agosti, kwa takriban asilimia 60 ya kura rasmi, dhidi ya karibu asilimia 38 za mpinzani wake mkuu, Brian Mundubile. Hata hivyo, upinzani unapinga namna upigaji kura na kuhesabu kura kulivyoendeshwa.
Uchaguzi huo ulikumbwa na ghasia katika vituo kadhaa, kusitishwa kwa muda kwa kuhesabu kura na operesheni ya vikosi vya usalama nyumbani kwa kiongozi mmoja wa upinzani. Mamlaka zilisema zimegundua silaha na kudai kulikuwa na mpango wa uasi. Wapinzani wanaohusika wamekataa madai hayo.
Baadaye Brian Mundubile na mgombea mwenza wake Makebi Zulu walikamatwa na kushtakiwa kwa makosa yanayohusiana na uhaini. Kukamatwa kwao kulizua mwitikio kutoka Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Binadamu, ambayo iliitaka serikali ya Zambia kuheshimu haki za kisheria na kusitisha kile kinachodaiwa kuwa kuwekwa kizuizini kiholela. Wasiwasi wa kimataifa kuhusu kukamatwa huko uliripotiwa na Associated Press.
Mtanziko kati ya kupambana na ufisadi na dhamana za kisheria
Serikali ya Lusaka imetetea msimamo ulio wazi: uchunguzi dhidi ya wanasiasa, maafisa wa umma au watu mashuhuri lazima uendelee bila kujali hadhi yao. Msimamo huo unajibu wito halisi wa Wazambia wengi, ambao kwa miaka kadhaa wamekabiliwa na tuhuma za ubadhirifu na usimamizi mbaya wa rasilimali za umma.
Hata hivyo, sera ya kupambana na ufisadi inaweza kujenga imani tu ikiwa taratibu zake ni wazi na zinatekelezwa kwa uthabiti. Katika kesi ya Toyota Hilux, maswali yanahusu hasa mnyororo wa umiliki wa gari, masharti ya kuuzwa kwake na wajibu kamili wa kila mhusika wa kiutawala.
Kwa hiyo, tume ya kupambana na ufisadi italazimika kubainisha ukweli unaothibitishwa kwa nyaraka badala ya kuruhusu kesi hiyo igeuke kuwa makabiliano ya kisiasa. Kwa upande wake, upande wa utetezi wa askofu unapaswa kuwa na fursa ya kupinga ushahidi wa mashtaka mbele ya mahakama huru. Mtu huchukuliwa kuwa hana hatia hadi uamuzi wa mwisho utolewe.
Hatari ni ya pande mbili. Uchunguzi ukiachwa bila maelezo, wakosoaji wa serikali wataona hilo kuwa ushahidi wa upendeleo au shinikizo la kisiasa. Ukiendeshwa bila dhamana zinazoonekana, upinzani na mashirika ya kiraia wanaweza kuutafsiri kama jaribio la kutisha watu. Katika hali zote mbili, imani katika taasisi humomonyoka.
Tahadhari kwa SADC na Umoja wa Afrika
Zambia ina nafasi ya kipekee kusini mwa Afrika. Ni mwanachama wa Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika, SADC, ambayo ina jukumu muhimu katika uangalizi wa uchaguzi na kuzuia migogoro ya kisiasa ya kikanda. Kwa muda mrefu, nchi hiyo imekuwa ikitajwa kama mfano wa mabadiliko ya amani ya kisiasa tangu kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi mwaka 1991.
Kipindi kilichoanza baada ya uchaguzi wa Agosti 2026 kinajaribu sifa hiyo. SADC na waangalizi wengine watalazimika kufuatilia masuala kadhaa: rufaa za uchaguzi, jinsi wapinzani waliowekwa kizuizini wanavyoshughulikiwa kisheria, uchunguzi kuhusu ghasia na nafasi inayotolewa kwa mashirika ya kidini na ya kiraia.
Kwa wakazi wa Lusaka na wa mikoani, suala hili ni pana zaidi ya kesi binafsi ya Alick Banda. Linahusu uwezo wa taasisi za Zambia kupambana na ufisadi bila kugeuza kila hitilafu ya kisiasa kuwa kesi ya jinai. Kikao kijacho cha mahakama cha askofu huyo, mwezi Novemba, kitatoa dalili ya kwanza kuhusu uwiano ambao serikali inakusudia kuweka kati ya mamlaka ya serikali, uwajibikaji wa umma na wingi wa maoni ya kidemokrasia.



