Dodoma, suala si uchaguzi pekee tena. Sasa limekuwa suala la kanuni za mchezo.
Nchini Tanzania, mjadala wa kisiasa hauishii tena katika mvutano kati ya serikali na upinzani. Sasa unagusa kiini cha mkataba wa kitaifa: jinsi ya kutawala bila kuvunja imani ya umma, na jinsi ya kudumisha utulivu bila kufanya hofu ionekane ya kawaida. Dar es Salaam na Dodoma, mji mkuu wa utawala wa nchi, swali hili limekuwa likijitokeza kwa nguvu tangu kipindi cha uchaguzi wa 2025 na mvutano uliofuata.
Katika hali hiyo, Joseph Warioba, aliyekuwa waziri mkuu na makamu wa kwanza wa rais, aliamua kusema waziwazi katika mkutano wa Tanzania Centre for Democracy, uliofanyika tarehe 7 na 8 Septemba 2026 jijini Dar es Salaam. Jukwaa hili, linalowakutanisha vyama vya siasa, mashirika ya kiraia, wanadiplomasia na maafisa wa umma, limekuwa kwa miaka kadhaa likitoa nafasi ya kupumua kwa mjadala wa kidemokrasia ambao mara nyingi huzuiwa kwingineko.
Onyo kutoka ndani ya mfumo
Warioba si sauti ya pembeni. Akiwa aliyekuwa mkuu wa serikali na mtu mashuhuri wa kihistoria wa Chama cha Mapinduzi (CCM), chama tawala, ni wa kizazi kilichojenga taifa la Tanzania kwa misingi michache iliyo wazi: umoja wa kitaifa, usawa, uadilifu, uzalendo na nidhamu binafsi. Kwa maoni yake, misingi hiyo imemomonyoka. Na inapodhoofika, maisha ya umma huwa magumu zaidi, makundi hujifungia na imani ya pamoja hupungua.
Ujumbe wake unalenga kwanza mbinu za utawala. Katika nchi iliyowahi kutajwa kwa muda mrefu kuwa miongoni mwa nguzo za utulivu Afrika Mashariki, suala si kudumisha tu usalama wa umma. Ni kujua utulivu huo unadumishwa kwa gharama gani. Mamlaka hazijakiri hali hiyo, lakini mashirika ya kutetea haki za binadamu yanaeleza kuwa kulikuwa na mazingira ya ukandamizaji zaidi wakati na baada ya uchaguzi wa 2025. Amnesty International imeripoti matumizi ya nguvu ya kuua dhidi ya waandamanaji, kukamatwa kiholela na kuwekewa vikwazo vikali kwa uhuru wa kujieleza na kukusanyika.
Majeraha ya 2025 bado yanaathiri siasa
Uchaguzi wa tarehe 29 Oktoba 2025 bado ni kipindi cha mabadiliko makubwa. Taarifa rasmi zilisema kuwa zaidi ya watu 500 waliuawa, huku mashirika kadhaa ya kutetea haki za binadamu yakitaja maelfu ya wahanga. Tofauti hii ni muhimu. Inaonyesha jinsi ilivyo vigumu kupata takwimu zilizojumlishwa katika mazingira ya mgogoro wa kisiasa, hasa pale ambapo mamlaka hazifungui kikamilifu uchunguzi au hazichapishi matokeo yake. Amnesty ilisema kuwa tume ya uchunguzi haikuwa imetangaza hadharani matokeo yake na kwamba ghasia za kipindi cha baada ya uchaguzi hazikuwa zimeshughulikiwa kwa uwazi.
Kwa Watanzania, madhara yake yanaonekana katika viwango kadhaa. Mijini, athari ya haraka ni ya kisiasa: tahadhari mitaani, kujidhibiti katika kutoa maoni na kutokuwa na imani na mikutano ya umma. Vijijini, ambako CCM ina ngome imara kwa kawaida, ahadi ya utulivu bado ina nguvu ya kushawishi. Lakini utulivu huo hupoteza thamani ikiwa unaambatana na kufungwa kwa nafasi ya kiraia. Kwa muda mrefu, uchumi usio rasmi, biashara ndogo, usafiri na huduma pia huathirika wakati mvutano unasababisha vizuizi vya usafiri au kukatika kwa mawasiliano.
Njia ya kutoka kwenye mgogoro ni kujenga imani, si kutegemea vyombo vya serikali pekee
Mfululizo wa matukio kuhusu makamu wa rais Emmanuel Nchimbi umeongeza hali ya kutokuwa na uhakika. Tangazo la kujiuzulu kwake mwezi Agosti 2026, kisha kutengwa kwake na chama, kumezidisha dhana ya mgawanyiko katika ngazi za juu za serikali. Kwa mujibu wa vyombo kadhaa vya habari vya Tanzania na kimataifa, misimamo yake ya kuunga mkono katiba mpya iliwakera baadhi ya watu katika mfumo wa kisiasa. Katika hali hii, kauli ya Warioba ina uzito wa pekee: inakumbusha kwamba mjadala kuhusu taasisi hauwezi kuahirishwa bila kikomo bila kuwa na gharama za kisiasa.
Suala la katiba si jambo dogo la kiufundi. Nchini Tanzania, linahusu uwiano kati ya serikali kuu, Bunge, vyama, mahakama na dhamana za wananchi. Kituo cha Demokrasia na mashirika kadhaa ya sheria yanatetea mchakato wa maridhiano kabla ya kufanya mageuzi makubwa. Yanahofia kuwa marekebisho yakifanywa kwa haraka mno, katika mazingira ya kutokuaminiana, yanaweza kuchochea tena mvutano badala ya kuutatua. Mtazamo huu ni muhimu kwa sababu unaiweka Katiba katika nafasi inayostahili: chombo cha kupunguza mvutano wa kisiasa, wala si maandishi ya kiutawala tu.
Kwa upande wa kikanda, umuhimu wa suala hili unavuka mipaka ya Tanzania kwa mbali. Tanzania ni nchi muhimu katika Jumuiya ya Afrika Mashariki, eneo ambamo watu, bidhaa na ushawishi wa kisiasa husafiri. Nchi inayojulikana kwa utulivu inapoingia katika hali ya mashaka kuhusu uchaguzi, hilo hutuma ujumbe kwa eneo zima: utulivu hautangazwi tu, bali hujengwa kupitia taasisi zinazoaminika, uchaguzi ulio wazi na mahakama inayoweza kuonekana kuwa haina upendeleo. Hili pia ni jaribio kwa Umoja wa Afrika, ambao mara nyingi hutakiwa kutetea viwango vya utawala bila kuonekana kuwa unachagua upande.
Kwa kweli, anayosema Warioba yanavuka suala la Samia Suluhu Hassan pekee. Anakumbusha kwamba nchi haidumu kwa nguvu pekee, bali kwa kukubali kanuni za pamoja. Nchini Tanzania, mapambano ya kisiasa sasa yanahusu mpaka huo: mamlaka inaweza kwenda umbali gani bila kuharibu ahadi ya amani ya kiraia ambayo kwa muda mrefu imekuwa msingi wa maisha ya taifa?



