Nchini Togo, kubadili mabaki ya kilimo na taka za nyumbani kuwa nishati na mbolea kunaweza kusaidia kutatua changamoto mbili za moja kwa moja: kutumia vizuri zaidi mabaki ya viumbe hai na kupanua njia za kupikia. Hata hivyo, kufanikisha lengo lililotangazwa la mwaka 2030 kutategemea si idadi iliyotajwa tu, bali pia uwezo wa kufadhili, kusakinisha na kutunza kila kifaa.
Lengo la kitaifa katika juhudi za kikanda
Huko Lomé, wawakilishi wa Muungano wa Biodigesta Afrika Magharibi na Kati (AB-AOC) walikutana mwishoni mwa Oktoba 2026 kujadili mpango wake mkakati wa 2026-2030. Shirika hilo la nchi wanachama linajumuisha nchi nane, ikiwemo Togo, na linataka kuendeleza soko la biodigesta katika ukanda huo. Mpango wake unalenga kusakinisha vifaa vipya 50,000 katika ukanda mzima kufikia 2030. Lengo la Togo litakuwa sehemu ya kumi ya jumla hiyo. Taarifa ya mkutano wa kikanda uliofanyika Lomé inathibitisha kuwa majadiliano yalihusu utekelezaji wa mpango huo.
Biodigesta hubadili vitu vya kikaboni — kama kinyesi cha mifugo, mabaki ya mavuno au mabaki ya chakula — kupitia uchachushaji bila oksijeni. Huzalisha biogesi inayoweza kutumika, miongoni mwa mambo mengine, kupikia, pamoja na mabaki yanayoitwa digestati ambayo yanaweza kutumika kuboresha udongo wa kilimo. Hata hivyo, matokeo hutegemea kifaa kufanya kazi vizuri na upatikanaji wa mara kwa mara wa malighafi.
Kwa Togo, sekta hii ni sehemu ya mkakati mpana zaidi wa nishati. Nchi imejizatiti kupanua upatikanaji wa umeme kufikia 2030, na pia inazingatia nishati jadidifu inayozalishwa na kusambazwa maeneo mbalimbali pamoja na njia safi za kupikia. Hivi ni vifaa vinavyoweza kutumiwa katika maeneo husika bila kutegemea mitandao mikubwa. Mkataba wa Kitaifa wa Nishati uliopitishwa Septemba 2025 unaeleza vipaumbele hivyo, huku ukitambua mchango unaotarajiwa wa uwekezaji wa umma na wa sekta binafsi.
Kuanzia vifaa 140 hadi lengo la 5,000
Togo kwa sasa ina biodigesta 140, kulingana na taarifa zilizotolewa katika mkutano wa AB-AOC huko Lomé na kuripotiwa na vyombo vya habari vya Togo. Inaripotiwa kuwa zaidi ya theluthi mbili vilisakinishwa kati ya 2020 na 2023. Takribani nusu vinapatikana katika Mkoa wa Maritime na karibu robo moja katika Mkoa wa Savanes. Takwimu hizi zinaonyesha kuwa vifaa hivyo bado ni vichache na vimesambazwa kwa usawa mdogo; zenyewe hazionyeshi ni vingapi bado vinafanya kazi.
Mpango unaopendekezwa unalenga kuwa na vifaa 5,000 nchini Togo kufikia 2030. Hii itamaanisha kuongeza idadi iliyotangazwa kwa zaidi ya mara 35 katika miaka michache. Malick Gaye, mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi ya Muungano huo, alisema kuwa nchi imeanza kuendeleza teknolojia hiyo na kwamba mpango unalenga kusakinisha vifaa hivyo 5,000. Hata hivyo, kwa sasa ufadhili wa upanuzi huo bado unatafutwa. Kwa hiyo, hili ni lengo lililotangazwa, wala si ratiba ya usakinishaji ambayo imefadhiliwa kikamilifu.
Tofauti hii ni muhimu. Kuweka lengo la kitaifa katika mpango hakuhakikishi upatikanaji wa fedha zinazohitajika wala vifaa kuendelea kufanya kazi kwa muda mrefu. Serikali, mamlaka za mitaa, washirika wa kifedha na waendeshaji watalazimika kueleza ni nani atakayelipia ujenzi, nani atakayesaidia kaya na wazalishaji, na nani atakayehusika biodigesta inapoharibika.
Manufaa yatategemea matumizi ya kila siku
Katika mashamba, biogesi inaweza kutoa nishati inayopatikana karibu, na digestati kurudisha baadhi ya virutubisho kwenye udongo. Kwa kaya, gesi inaweza kutumiwa pamoja na au badala ya baadhi ya njia za jadi za kupikia, mradi kifaa kiendane na mahitaji na kiwe na malighafi ya kutosha. Hivyo, manufaa hayatakuwa sawa kila mahali: yatategemea ufugaji, mazao, ukubwa wa kaya na upatikanaji wa huduma za kiufundi.
Mpango ulioanzishwa Kpalimé mwezi Machi 2026 unaonyesha namna juhudi hizo zinavyoweza kutekelezwa katika ngazi ya eneo husika. Mradi wa EcoFemmes unalenga kusaidia wanawake 130 wa vijijini katika kilimo-hai na uzalishaji wa biogesi, kwa ufadhili wa zaidi ya faranga CFA milioni 52 uliotangazwa na Shirika la Kimataifa la Francophonie. Pia unapanga kutoa mafunzo ya kutengeneza biodigesta na mbolea-hai. Mradi huo ni mfano halisi wa uhusiano kati ya nishati na kilimo, lakini ni mdogo kuliko mpango wa kitaifa. Maelezo ya mradi wa EcoFemmes huko Kpalimé yanaeleza wanufaika wake na ufadhili wake.
Ili suluhisho hizi ziendelee kutumika, itahitajika kuwafunza mafundi watakaopatikana hata nje ya miji mikubwa, kupanga upatikanaji wa vipuri na kuhakikisha matengenezo yanapatikana kwa gharama nafuu. Gharama ya awali inaweza pia kuwazuia wakazi wa vijijini na mashamba madogo, hata kama kuna uwezekano wa kuokoa fedha baadaye. Kwa hiyo, mifumo inayofaa ya ufadhili na ufuatiliaji wa vifaa vinavyofanya kazi kweli itakuwa muhimu sawa na idadi ya vilivyojengwa.
Jaribio kwa ushirikiano wa kikanda wa nishati
AB-AOC inalenga kusakinisha biodigesta mpya 50,000 katika nchi wanachama kufikia 2030 na kuendeleza soko la kikanda. Kwa Togo, kuchangia katika lengo hilo kunahitaji kuratibu sera za kitaifa na wadau wa ukanda huo, huku vifaa vikibadilishwa kulingana na hali za eneo husika. Ushirikiano huu unaweza kusaidia kuendeleza minyororo ya upatikanaji wa vifaa, ujuzi wa ujenzi na mifumo ya matengenezo; hata hivyo, matokeo yatategemea utekelezaji katika kila nchi.
Hatua muhimu zitakazofuatiliwa baadaye ni upatikanaji halisi wa ufadhili, kuchapishwa kwa ratiba ya Togo na ufuatiliaji wa vifaa katika kila mkoa. Pia itahitajika kutofautisha vifaa vilivyojengwa tu na vile vinavyotoa biogesi na mbolea kwa kweli. Hapo ndipo lengo la 5,000 litakapoweza kuleta huduma yenye manufaa kwa kaya na wazalishaji, badala ya kuwa takwimu tu ya mpango.



