Mradi wa Tanzania katikati ya soko lenye tahadhari zaidi
Wakati msongamano wa usafiri wa baharini unapoongezeka Mashariki ya Kati, miradi mikubwa ya gesi iliyo mbali ghafla hupata thamani mpya. Kwa Tanzania, mabadiliko haya hayageuzi tu mradi wa viwanda kuwa dau la kijiopolitiki. Yanauweka tena mbele mradi uliosubiri kwa muda mrefu, ukiwa na uwezo mkubwa lakini pia mazungumzo yanayoendelea polepole.
Huko Dodoma, serikali ya Tanzania imekuwa ikisukuma kwa miaka kadhaa lengo lililo wazi: kuifanya gesi ya baharini kuwa kichocheo cha ukuaji, ajira na mapato ya umma. Nchi hiyo ni mwanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki, ambako miradi ya nishati huendelea kwa kasi inayowezeshwa na mifumo ya kisheria na kodi. Katika eneo hili, suala si tena kuchimba au kuzalisha pekee. Ni lazima pia kupata fedha, mikataba na masoko katika soko la dunia linalozidi kuwa na ushindani.
Hali ya kimataifa sasa inaipa Dar es Salaam nafasi nzuri. Misukosuko katika Mlango-Bahari wa Hormuz, njia muhimu ya kusafirisha gesi asilia iliyoyeyushwa kutoka Ghuba, imewakumbusha wanunuzi wa Asia kwamba mnyororo wa usambazaji unaweza kuvurugwa na njia moja tu ya kupita. Wakati huohuo, ugavi wa dunia unatarajiwa kuongezeka kutokana na kiasi kipya kutoka Marekani, Qatar na maeneo mengine. Shinikizo hili la pande mbili linanufaisha miradi inayoweza kutoa kiasi kikubwa cha gesi na kuwa katika eneo linaloonekana kuwa salama zaidi.
Ahadi ya mradi na sababu kwa nini bado haujaanza
Mradi wa Tanzania LNG unalenga kutumia zaidi ya futi za ujazo trilioni 47 za gesi asilia iliyogunduliwa pwani ya kusini mwa nchi. Kiwanda cha kusindika gesi kuwa kimiminika kinachopangwa kujengwa karibu na Lindi, katika pwani, kinaweza kuzalisha tani milioni 10 hadi 15 za LNG kwa mwaka kupitia mitambo miwili ya kuyeyusha gesi. Gharama inayotajwa kwa mradi mzima ni takriban dola bilioni 42, jambo ambalo lingeufanya uwekezaji mkubwa zaidi wa viwanda kuwahi kupangwa nchini Tanzania.
Mpango huo unahusisha kampuni ya umma ya Tanzania, TPDC, inayowakilisha maslahi ya taifa, pamoja na makundi kadhaa ya kimataifa ambayo tayari yamehusika katika mnyororo wa gesi nchini. Wazo ni rahisi kwa nadharia: kubadili rasilimali ya gesi ya baharini kuwa shehena zinazoweza kusafirishwa kwenda Asia, bila kutegemea njia ya lazima kupitia Hormuz. Mtazamo huu unavutia hasa masoko yanayotafuta vyanzo mbalimbali vya usambazaji, wakati usalama wa nishati unaporejea kuwa suala kuu kwa waagizaji wakubwa.
Hata hivyo, uamuzi wa mwisho wa uwekezaji bado haujafanywa. Kesi inaendelea, lakini kwa kusuasua. Mazungumzo yamecheleweshwa na madai ya kupitia upya baadhi ya masharti ya kifedha na kodi, baada ya miaka mingi ya majadiliano. Suala hili ni la msingi. Bila mfumo thabiti, washirika binafsi hawatawekeza katika kiwanda, vituo vya bandari, miundombinu ya usafirishaji na ufadhili wa muda mrefu sana.
Serikali ya Samia Suluhu Hassan inataka kutoa ishara tofauti na ile iliyokuwepo wakati wa urais wa John Magufuli, uliotawaliwa na utaifa mkali zaidi wa kiuchumi. Huko Dodoma, mtazamo wa sasa unalenga zaidi utabirikaji kuliko makabiliano. Huu ni mabadiliko muhimu, kwa sababu miradi mikubwa ya nishati haiamuliwi na jiolojia pekee. Pia hutegemea imani katika kanuni, uthabiti wa mikataba na uwezo wa serikali kutimiza ahadi zake kwa muda mrefu.
Ajira zinatarajiwa, lakini manufaa yatategemea mfumo wa ndani
Mamlaka za Tanzania zinaiwasilisha Tanzania LNG kama kichocheo cha mabadiliko. Zinataja ajira za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja zaidi ya 100,000, pamoja na ongezeko la karibu asilimia 7 ya Pato la Taifa kwa mwaka katika makadirio yenye matumaini zaidi. Takwimu hizi bado ni makadirio, si matokeo yaliyothibitishwa. Hata hivyo, zinaonyesha ukubwa wa matarajio yaliyowekwa kwenye mradi, hasa katika mikoa ya kusini ambako miundombinu, mafunzo na huduma za umma hazijasambazwa kwa usawa.
Kwa Lindi, suala hili linazidi ujenzi wa mradi wa gesi pekee. Kiwanda cha ukubwa huu huvutia barabara, makazi, wakandarasi, shule za ufundi, huduma za usafirishaji na kampuni ndogo zinazotoa huduma. Pia kinaweza kubadili uwiano wa uchumi rasmi na usio rasmi katika maeneo ya karibu. Wafanyabiashara, wasafirishaji, kampuni ndogo na vijana wanaotafuta ajira hawataathiriwa kwa namna moja. Ikiwa mnyororo wa ununuzi wa bidhaa na huduma za ndani utapangwa vizuri, manufaa yataenea. Usipopangwa hivyo, thamani kubwa itabaki kunufaisha maeneo mengine.
Suala la mazingira na ardhi pia ni muhimu. Mradi mkubwa wa pwani kama huu unahitaji maamuzi kuhusu matumizi ya ukanda wa pwani, fidia, uvuvi na ulinzi wa maeneo nyeti. Kusini mwa Tanzania, ambako jamii zinategemea uchumi wa baharini na biashara ndogo ndogo, kukubalika kwa mradi kijamii ni muhimu sawa na faida ya kifedha. Mradi unaweza kuwa wa kimkakati kwa serikali na mwekezaji, lakini usiwafaidishe moja kwa moja wakazi wa karibu ikiwa hautasimamiwa ipasavyo.
Tanzania si nchi pekee inayotegemea rasilimali hii. Nchini Msumbiji jirani, miradi mingine mikubwa ya LNG pia inaendelea, ikiwa na changamoto zake za usalama, viwanda na fedha. Hivyo, Afrika Mashariki inaanza kujitokeza kama eneo muhimu la gesi, ingawa kila nchi inafuata mkondo wake. Kwa eneo hili, changamoto ni kugeuza ahadi ya rasilimali kuwa mfumo halisi wa viwanda, unaoweza kuhudumia masoko ya nje na pia mahitaji ya ndani ya nishati.
Nafasi nzuri kwa Dodoma na mtihani kwa Afrika Mashariki
Hali ya sasa inafungua nafasi nzuri, lakini haitadumu milele. Ugavi wa LNG duniani unapoongezeka, wanunuzi huwa na masharti makali zaidi. Hulinganisha bei, muda wa usafirishaji, uthabiti wa mikataba na usalama wa njia za baharini. Kwa hiyo, Tanzania inapaswa kugeuza maslahi mapya ya kimkakati kuwa uamuzi wa uwekezaji, kisha kuwa mradi halisi wa ujenzi. Hapo ndipo uaminifu wa mradi utakapojaribiwa.
Katika ngazi ya bara, suala hili linazidi Tanzania pekee. Katika EAC, mataifa kadhaa yanatafuta kutumia rasilimali za mafuta na gesi au kuimarisha usalama wao wa nishati huku yakihifadhi nafasi ya kufanya maamuzi ya kisiasa. Ikiwa Tanzania LNG hatimaye itapita hatua muhimu, mradi huo unaweza kuwa mfano kwa nchi nyingine za Afrika zinazotaka kuvutia mitaji mikubwa bila kuacha kupata sehemu kubwa zaidi ya thamani inayozalishwa. Kinyume chake, kukwama tena kutaonyesha kuwa rasilimali pekee hazitoshi: kunahitajika pia taasisi zilizo wazi, mfumo wa kodi uliojadiliwa na mkakati thabiti wa viwanda.
Kwa Tanzania, swali si tena kama gesi ipo. Sasa swali ni kama Dodoma inaweza kugeuza uwezo huo kuwa miundombinu, kisha mapato endelevu. Hatua hii ya kugeuza rasilimali kuwa mradi, na mradi kuwa sehemu ya uchumi halisi, ndiyo itakayoonyesha kama nchi inaingia hatimaye katika awamu mpya ya maendeleo yake ya nishati.



