Huko Kati, karibu na Bamako, mwanaharakati mmoja anasema alikaa karibu miezi mitano bila kufikishwa mbele ya hakimu. Simulizi lake linazua swali muhimu kwa Mali: haki ya kupinga mamlaka inakuwaje pale vyama vya siasa vinapovunjwa na wapinzani wanapotoweka bila kukiriwa kuwa wamezuiliwa?
Kukamatwa katika kipindi cha kufungwa kwa siasa
El Bachir Thiam, mwanachama wa chama cha Yelema, anasema alitekwa nyara tarehe 8 Mei 2025 huko Kati na wanaume waliovaa vinyago. Anasema baadaye alizuiliwa katika majengo ya Usalama wa Taifa, idara ya ujasusi ya Mali, hadi alipoachiliwa tarehe 25 Septemba. Amnesty International inathibitisha tarehe za kutekwa kwake na kuachiliwa kwake tarehe 26 Septemba. Vyanzo vilivyokaguliwa havitoshi kuthibitisha kwa uhuru hali mahususi za kizuizini alizozieleza.
Kesi hii imejitokeza katika kipindi cha mvutano wa kisiasa. Mwanzoni mwa Mei 2025, wapinzani waliandamana Bamako kupinga kuongezwa kwa kipindi cha mpito na kusimamishwa kwa shughuli za kisiasa. Tarehe 13 Mei, amri ilivivunja vyama vya siasa na mashirika yenye mwelekeo wa kisiasa. Hati rasmi ya Mali inathibitisha uamuzi huo. Mamlaka zilitetea mageuzi ya mfumo wa kisiasa, zikisema yanafuata mapendekezo ya mashauriano ya kitaifa. Kinyume chake, wataalamu wa Umoja wa Mataifa walionya kuwa kuvunjwa kwa vyama kunakiuka uhuru wa kisiasa.
Mali imekuwa ikiongozwa na mamlaka ya mpito tangu mapinduzi ya kijeshi ya mwaka 2020 na 2021. Julai 2025, mamlaka zilipitisha kipindi cha miaka mitano kinachoweza kuongezwa kwa rais wa mpito, Assimi Goïta, bila uchaguzi wa kitaifa. Uamuzi huo ulizidisha maswali kuhusu ratiba ya kurejesha utawala wa kiraia. Yelema, kinachoongozwa na waziri mkuu wa zamani Moussa Mara, kilikuwa miongoni mwa vyama vilivyovunjwa.
Simulizi la kizuizini na madai yanayopaswa kuhusishwa na mtoa taarifa
Katika ushuhuda wake, Thiam anasema watekaji wake walimlaumu kwa kutounga mkono utawala wa kijeshi na kutaka kujiunga na Yelema. Anasema alihojiwa rasmi mara moja tu, siku alipoachiliwa. Kwa mujibu wake, afisa mmoja alimtuhumu kupokea fedha kutoka Ufaransa ili kuipiga vita nchi yake. Thiam anakanusha tuhuma hiyo. Hakuna ushahidi huru uliopatikana unaothibitisha kuwa tuhuma hiyo iliwasilishwa kwake rasmi.
Anaeleza kuwa kulikuwa na seli zilizofurika, ukosefu wa usafi, chakula kisichotosha na kutopata matibabu yanayofaa. Pia anasema alisikia na kuona mfungwa akiteswa kwa umeme, na anaripoti kuwa wafungwa wenzake kadhaa walifariki. Anakadiria kuwa alishuhudia vifo vya watu kadhaa dazeni. Idadi hii kubwa ya vifo haijaweza kuthibitishwa na chanzo huru cha pili. Kwa hiyo, inapaswa kubaki ikielezwa kuwa ni madai ya Thiam, wala si idadi iliyothibitishwa.
Ushuhuda huo pia unataja wafungwa Wapul na Watuaresi ambao, kwa mujibu wake, walikamatwa bila maelezo ya wazi, wakati mwingine katika maeneo ya vijijini. Madai haya ni nyeti: yanahusu hatari ya watu kulengwa kwa misingi ya kabila katika nchi yenye mivutano mikubwa ya kiusalama na kijamii. Haiwezekani kuyafanya kuwa hitimisho la jumla kutokana na simulizi hili pekee. Hata hivyo, Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Haki za Binadamu ya Umoja wa Mataifa ilipokea taarifa mwaka 2025 kuhusu madai ya kutoweshwa kwa nguvu kwa Thiam na kuiomba mamlaka ya Mali itoe ufafanuzi.
Thiam anasimulia kuwa alipoachiwa, maafisa walimtishia kumuua iwapo angeeleza aliyoyaona. Anasema bado anasumbuliwa na maumivu ya misuli na ndoto za kutisha. Madhara haya, kama vile vitisho alivyoripoti, ni sehemu ya ushuhuda wake. Vyanzo vilivyokaguliwa havina ripoti ya uchunguzi wa kitabibu iliyowekwa wazi kuthibitisha hali hizo.
Madhara kwa familia na mjadala wa umma
Kuzuiliwa kwa siri kwanza huwanyima watu wa karibu taarifa muhimu: mahali mtu alipozuiliwa, hali yake ya afya, sababu ya kukamatwa na uwezo wa kuonana na wakili. Pia hufanya iwe vigumu kupata uthibitisho wa kimahakama. Kwa wanaharakati na vyama, hofu ya kukamatwa inaweza kupunguza mikutano na uhuru wa kujieleza. Kwa familia, hali ya kutokuwa na uhakika huongezeka huku zikijitahidi kumtafuta mpendwa na kupata habari zake.
Kesi ya Thiam si ya pekee katika mjadala wa umma nchini Mali. Amnesty International inaripoti kuwa Alhassane Abba, kiongozi wa kisiasa aliyetekwa siku hiyo hiyo, aliachiliwa tarehe 5 Juni bila kufikishwa mbele ya hakimu. Shirika hilo pia linataja visa vingine vya kukamatwa au kutoweshwa kwa nguvu vilivyowahusu watu mashuhuri wa kisiasa na wa mashirika ya kiraia. Visa hivyo vilivyorekodiwa havithibitishi madai mahususi ya Thiam kuhusu vifo akiwa kizuizini, lakini vinaweka wazi wasiwasi kuhusu haki za kisheria na usimamizi wa vituo vya kizuizini.
Kulingana na Amnesty International, mamlaka ya Mali haikukiri hadharani kuwa Thiam alikuwa kizuizini wakati alipotoweka. Kukosekana kwa uthibitisho huo kunatatiza juhudi za kuwawajibisha waliohusika. Pia kunaathiri imani kati ya wananchi na taasisi, katika kipindi ambacho mahakama na vyombo vya usalama viko katikati ya mivutano ya kisiasa.
Suala la kikanda linalovuka mipaka ya Mali
Mgogoro wa kisiasa nchini Mali pia unaendelea katika eneo la kikanda linalobadilika. Tangu tarehe 29 Januari 2025, Mali, Burkina Faso na Niger si wanachama tena wa ECOWAS, Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi. Nchi hizo tatu zimeunda Muungano wa Nchi za Sahel, huku zikiendelea kudumisha mawasiliano na majirani zao. Kwa hiyo, kuvunjika kwa uhusiano wa kitaasisi hakufuti uhusiano wa kijamii wala masuala ya pamoja kuhusu usafiri, usalama na biashara.
Katika kiwango cha bara, suala hili linakutanisha vipaumbele viwili: kupambana na ukosefu wa usalama na kulinda uhuru wa msingi. Mamlaka ya Mali yanataja mageuzi ya kisiasa na mamlaka ya kitaifa. Watetezi wa haki za binadamu wanakumbusha kuwa hatua za usalama lazima ziheshimu haki zinazolindwa na sheria. Ufuatiliaji wa maombi ya Umoja wa Mataifa ya kupata taarifa, uwezo wa mawakili kuwaona wafungwa na uwezekano wa usimamizi huru wa mahakama vitakuwa viashiria halisi vya mwelekeo wa hali hii.
Kwa sasa, madai mazito zaidi katika simulizi la Thiam — hasa idadi ya vifo anavyosema alishuhudia — bado yanahitaji kuthibitishwa. Ni muhimu kuyaeleza kwa usahihi, bila kuyapuuza wala kuyawasilisha kama ukweli uliothibitishwa. Hiyo pia ndiyo njia ya kuhakikisha kuwa maswali yaliyoibuliwa Bamako yanaweza kuchunguzwa na taasisi za Mali na mifumo huru.



