Usalama wa umeme Lilongwe sasa unategemea pia jua
Nchini Malawi, kila megawati ina umuhimu. Gridi inapoyumba, si kaya za mijini pekee zinazopata usumbufu, bali pia karakana, maduka ya mitaani, vituo vya kusukuma maji na biashara ndogo zinazokabiliwa na kukatika kwa umeme. Katika nchi hii isiyo na bandari ya kusini mwa Afrika, umeme ni kichocheo cha uchumi na pia huduma ya umma, na utegemezi wa nishati ya maji bado unaiweka mifumo katika hatari ya kupungua kwa mtiririko wa maji na mabadiliko ya hali ya hewa.
Ni katika muktadha huu ambapo serikali ya Malawi inaharakisha maamuzi ya kueneza vyanzo vya umeme. Kuwashwa kwa awamu ya kwanza ya mradi wa nishati ya jua wa Nanjoka, katika wilaya ya Salima, ni sehemu ya juhudi pana za kuboresha gridi, zikiwemo betri ya Kanengo jijini Lilongwe na miradi kadhaa inayolenga kufanya usambazaji wa umeme uwe rahisi zaidi. Hivyo, suala hili halihusu uzalishaji pekee: linahusu uthabiti wa mfumo, uwezo wa biashara kutabiri upatikanaji wa umeme na uwezo wa serikali kutimiza ahadi zake za nishati.
Mabadiliko yatakayoletwa na awamu ya kwanza ya Nanjoka
Awamu ya kwanza ya mradi wa nishati ya jua wa Salima inaongeza MW 10 kwenye jumla ya uzalishaji wa EGENCO, kampuni ya umma inayozalisha umeme. Eneo la Nanjoka limebuniwa kuwa kituo kinachoweza kupanuliwa, huku uzalishaji ukiongezwa kwa hatua hadi kufikia MW 50. EGENCO ilitangaza tangu mwaka 2023 mpango wa hatua tatu: MW 10, kisha MW 10, halafu MW 30, katika eneo la hekta 110. Ujenzi ulianza baada ya mkataba kutolewa kwa Chint Electric Co. Ltd., huku muda wa miezi 18 ukiwekwa kwa awamu ya kwanza.
Mradi huu haujaanza katika mazingira yasiyo na miradi mingine. Wizara ya Nishati inakumbusha kuwa umeme wa Malawi bado unatokana hasa na nishati ya maji, ikiwa na uwezo uliosimikwa wa takriban MW 398,39 mwaka 2023. Wakati huo huo, EGENCO inasema ina jumla ya MW 444,67, zikiwemo MW 390,15 za nishati ya maji, MW 53,22 za nishati ya joto na MW 1,3 pekee za nishati ya jua kabla ya awamu hii mpya. Kwa maneno mengine, nishati ya jua inazidi kuongezeka, lakini inaanzia kiwango cha chini sana. Lengo hasa la Nanjoka ni kurekebisha pengo hilo kwa kuongeza chanzo cha umeme kinachotabirika zaidi katika nyakati ambazo mabwawa yanazalisha umeme kidogo.
Takwimu za mradi zinaonyesha pia mkakati wa viwanda wa hatua kwa hatua. Gharama iliyotangazwa ya awamu ya kwanza ni dola milioni 13,55, zitakazofadhiliwa kwa rasilimali za EGENCO yenyewe. Mpango mzima una malengo makubwa zaidi: waraka wa kiuchumi wa serikali wa mwaka 2025 unataja mradi wa MW 50 wa Nanjoka, huku awamu ya kwanza ikitarajiwa kukamilika kufikia Desemba 2025, na nyongeza zikifuatia hatua kwa hatua hadi kufikia MW 50 ifikapo 2029. Kwa hiyo, ratiba imechelewa, lakini mwelekeo haujabadilika: kuifanya nishati ya jua kuwa nguzo ya usambazaji wa umeme wa umma.
Uamuzi wa kiufundi, lakini pia wa kisiasa na kimaeneo
Umuhimu wa kituo hiki unaenea zaidi ya Salima. Wilaya hiyo inakuwa kiungo katika mtandao wa nishati unaopangwa upya kati ya Lilongwe, maeneo ya uzalishaji wa umeme wa maji kusini na vituo vipya vinavyounganishwa na gridi. Kwa kaya, matokeo yanayotarajiwa ni rahisi: kukatika kwa umeme kupungue na shinikizo katika mfumo ambao tayari una changamoto lipungue. Kwa biashara, hasa zile zisizoweza kumudu jenereta, umuhimu wake ni mkubwa zaidi: kupanga vizuri uzalishaji, uhifadhi wa bidhaa zinazohitaji ubaridi, huduma za kidijitali au shughuli za kusukuma maji.
Betri ya Kanengo, iliyowashwa jijini Lilongwe Julai 2026, inakamilisha mkakati huu. Serikali inaitaja kuwa mfumo wa kwanza nchini wa kujitegemea wa kuhifadhi umeme kwa kiwango cha gridi, wenye uwezo wa MW 20/MWh 40. Kazi yake iko wazi: kufyonza mabadiliko ya uzalishaji wa nishati ya jua, kusawazisha usambazaji na kuongeza utegemevu wa gridi. Kwa vitendo, Nanjoka na Kanengo vinaeleza jambo moja kwa mitazamo miwili tofauti: kuzalisha umeme kwa njia nyingine, kisha kuuhifadhi na kuusambaza vizuri zaidi. Mchanganyiko huu umekuwa muhimu katika nchi kadhaa za Afrika zinazotaka kuongeza matumizi ya nishati jadidifu bila kudhoofisha gridi.
Suala hili lina upande wa ardhi na taasisi pia. Serikali ya Malawi tayari imepiga hatua katika ulipaji wa fidia kwa jamii zilizoathiriwa na mradi wa Nanjoka, baada ya tathmini ya mazingira kuidhinishwa mwaka 2022 na mamlaka husika ya kitaifa. Jambo hili ni muhimu, kwa kuwa katika miradi ya nishati barani Afrika, ucheleweshaji mara nyingi hausababishwi na teknolojia bali na upatikanaji wa ardhi, fidia na uratibu kati ya serikali, waendeshaji wa umma na jamii za wenyeji. Kwa hiyo, kisa cha Salima kinaonyesha ukweli rahisi: mabadiliko ya nishati huamuliwa pia katika masuala ya ardhi na bajeti, si kwenye hotuba pekee.
Juhudi zinazofuatiliwa kote kusini mwa bara
Malawi ni mwanachama wa SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, ambamo nchi wanachama zinatafuta kuimarisha biashara ya umeme, kutumia kwa pamoja baadhi ya miundombinu na kustahimili vyema mishtuko ya hali ya hewa. Katika muktadha huo wa kikanda, hatua iliyopigwa na Nanjoka inatoa ishara muhimu: hata ikiwa rasilimali za kifedha za nchi ni chache, serikali inaweza kuchanganya nishati ya jua, hifadhi na viunganishi vya gridi ili kupunguza hatari zake. Hili si suluhisho la kimiujiza. Ni hatua inayotekelezeka, inayoeleweka na inayoweza kuigwa.
Kwa Malawi, hatua zinazofuata zitategemea mambo matatu. Kwanza, uwezo wa kutimiza ratiba ya awamu zinazofuata za Nanjoka. Pili, matumizi halisi ya Kanengo katika kuimarisha gridi wakati wa mahitaji ya juu na uzalishaji wa nishati ya jua usiotabirika. Mwisho, kuhakikisha uwekezaji huu unaleta umeme wa uhakika zaidi kwa maeneo ya mijini na yale ya mbali, ambako gharama ya kukatika kwa umeme huathiri zaidi mapato. Hapo ndipo ufanisi wa mkakati wa nishati ulioanzishwa Lilongwe na Salima utakapopimwa.



