Kalumbila, shaba haipimwi kwa tani pekee
Magharibi mwa Zambia, eneo la uchimbaji madini linaweza kuathiri mengi zaidi ya mizania ya sekta ya viwanda. Bei ya shaba inapopanda, mapato ya serikali, ajira za wenyeji, ununuzi kutoka kwa wasambazaji na nafasi ya Lusaka ya kuchukua hatua hupata nafuu. Kinyume chake, kushuka kidogo tu kunakumbusha jinsi uchumi wa Zambia ulivyo katika hatari ya kutegemea metali moja.
Hali hii inajitokeza katika nchi ambayo shaba ndiyo bidhaa kuu ya mauzo ya nje, kwa mujibu wa takwimu rasmi, na ambako mapato ya fedha za kigeni bado yanategemea sana bei za soko la dunia. Ndani ya SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, Zambia imekuwa ikijitahidi kwa miaka kadhaa kugeuza utegemezi huo kuwa kichocheo cha viwanda, lakini bado haijaweza kujitenga nao kikamilifu.
Lumwana inanufaika na soko, lakini tathmini haiishii kwenye mapato pekee
Katika nusu ya kwanza ya 2026, mgodi wa Lumwana ulipata mapato ya dola milioni 852, dhidi ya milioni 645 mwaka mmoja kabla, sawa na ongezeko la asilimia 32.1. Mwendeshaji wa mgodi huo anasema ukuaji huo ulitokana na bei ya wastani ya mauzo ya dola 3.21 kwa pauni, takriban dola 7,077 kwa tani, huku kiasi kilichouzwa kikipungua kutoka tani 73,000 hadi 70,000 katika kipindi hicho.
Mwenendo huo unaendana na hali ya jumla ya soko. Benki ya Zambia ilibainisha katika ripoti yake ya Februari 2026 kuwa bei za shaba zilipanda sana mwishoni mwa 2025, kutokana na shinikizo la ugavi wa dunia, usumbufu katika migodi kadhaa mikubwa na mahitaji yaliyochochewa na uwekaji wa mifumo ya umeme, mitandao ya umeme na miundombinu ya kidijitali.
Hata hivyo, kupanda kwa bei hakufuti kila kitu. Hapa kunafidia kupungua kwa kiasi cha uzalishaji, jambo linalomaanisha kuwa faida ya mgodi inategemea soko zaidi kuliko uzalishaji halisi. Kwa nchi kama Zambia, mlinganyo huu ni muhimu sawa na utendaji wa kiufundi wa mgodi wenyewe.
Mradi mkubwa wa viwanda, unaotarajiwa kuwa na manufaa mapana
Lumwana si mgodi uliosimama pekee. Barrick inapanga kuufanya kuwa mgodi mkubwa zaidi kupitia mradi wa kupanua “Super Pit”, uliotangazwa mwaka 2024 na ambao bado unapangwa kuanza uzalishaji wa kwanza mwaka 2028. Gharama inayokadiriwa ya mradi huo ni takriban dola bilioni 2. Kampuni hiyo pia inasema inalenga kuongeza uzalishaji hadi wastani wa tani 240,000 kwa mwaka katika kipindi chote cha maisha ya mgodi.
Ujenzi hauishii kwenye shimo la mgodi. Barrick inasema inapanga kutoa ajira za muda 2,500 wakati wa ujenzi, kisha kuongeza nafasi 550 za kudumu baada ya upanuzi kukamilika. Kampuni hiyo pia inasema kuwa asilimia 99 ya wafanyakazi wa Lumwana ni Wazambia na kwamba asilimia 72 ya ununuzi wake wa bidhaa na huduma mwaka 2024 ulifanywa kutoka kwa wasambazaji wa ndani.
Jambo hili ni muhimu kwa Kaskazini-Magharibi mwa Zambia. Changamoto halisi si kuongeza tu uzalishaji wa shaba. Pia ni kujua ni kiasi gani cha thamani kinachobaki eneo hilo kupitia mishahara, mikataba ya huduma kwa niaba, mafunzo na miundombinu. Barrick inasema ilizalisha manufaa ya kiuchumi yenye thamani ya dola milioni 887 nchini Zambia mwaka 2024 kupitia mirabaha, kodi, mishahara na ununuzi wa ndani.
Kwa serikali ya Zambia, shaba ni nguvu na hatari kwa wakati mmoja
Mamlaka za Zambia zinaiona shaba kuwa nguzo ya ukuaji, mapato ya fedha za kigeni na fedha za umma. Takwimu za kitaifa zinathibitisha kuwa mauzo ya nje ya nchi bado yanategemea sana madini hayo, huku mapato yakifuata kwa karibu bei za soko la dunia. Mwaka 2024, Benki ya Zambia ilisema kuwa metali, na hasa shaba, zilikuwa miongoni mwa vichocheo vikuu vya mauzo ya nje ya nchi.
Utegemezi huu unaeleza kwa nini mgodi mmoja unaweza kuwa na athari inayoonekana katika uchumi mpana. Bei zikiendelea kuwa imara, mapato ya fedha za kigeni huongezeka. Zikishuka, shinikizo hurudi haraka kwa kwacha, uagizaji wa mafuta na mizania ya bajeti. Katika nchi ambayo bado inakabiliwa na mahitaji makubwa ya umeme, barabara na huduma za umma, shaba ni kichocheo na kinga dhidi ya misukosuko kwa wakati mmoja.
Kwa miaka kadhaa, serikali ya Zambia imekuwa ikijitahidi kuvutia uwekezaji zaidi katika uchimbaji madini ili kuongeza uzalishaji wa kitaifa. Barrick inasema pia inaunga mkono lengo la nchi la kufikia uzalishaji wa tani milioni 3 za shaba kwa mwaka ifikapo 2031. Lengo hilo bado ni la kutamani makubwa, lakini linafafanua mkakati wa Lusaka: kuongeza uzalishaji pekee hakutoshi, ni lazima pia kuhakikisha upatikanaji wa nishati, barabara za migodi na utulivu wa kanuni.
Ujumbe wa Lumwana kwa Zambia na kwingineko
Kisa cha Lumwana kinafupisha mjadala mpana zaidi Kusini mwa Afrika: jinsi ya kugeuza utajiri wa madini kuwa maendeleo endelevu ya viwanda. Suala hili haliihusu Zambia pekee. Linahusu pia SADC, ambako uchumi kadhaa bado unategemea bidhaa moja au mbili ghafi, huku minyororo ya thamani ikiwa mifupi na mara nyingi ikielekezwa kwenye mauzo ya nje ya bidhaa ambazo hazijachakatwa.
Kwa muda mfupi, ufuatiliaji wa bei utaendelea kuwa muhimu. Lakini jambo kuu linahusu uwezo wa Zambia kupata thamani zaidi ndani ya nchi, kuimarisha wasambazaji wake, kutoa mafunzo kwa wafanyakazi wake na kugawa manufaa kwa usawa zaidi kati ya mji mkuu, Lusaka, na maeneo ya uchimbaji madini ya Magharibi. Hapo ndipo umuhimu halisi wa mgodi kama Lumwana unapopimwa.



