Kaskazini-mashariki mwa Zimbabwe, kipande cha ardhi kilichoondolewa mabomu kinaweza kuwa shamba, malisho au njia ya kwenda shuleni tena. Lakini nyuma ya kila eneo lililowekwa salama, kuna swali muhimu: je, timu zitakuwa na uwezo wa kumaliza kazi kabla ya tarehe ya mwisho ya 2030?
Urithi wa vita unaoendelea kuathiri ardhi
Mabomu ambayo bado yanatishia jamii za Zimbabwe yaliwekwa kando ya mipaka na Msumbiji na Zambia wakati wa vita vya ukombozi vya miaka ya 1970. Nchi ilipopata uhuru mwaka 1980, ilirithi maeneo manane yenye mabomu. Tangu wakati huo, vilipuzi hivyo vimezuia upatikanaji wa ardhi ya kilimo na shughuli za kiuchumi, na pia kuhatarisha wakazi na wanyama.
Uchafuzi huu unaathiri hasa maeneo ya vijijini, mbali na Harare. Kwa hiyo, athari zake hazipimwi tu kwa ajali zinazozuiwa. Pia zinaathiri uwezo wa familia kulima, kuchunga mifugo na kufikia huduma muhimu. Uondoaji wa mabomu ni operesheni ya usalama na sharti la maendeleo ya eneo husika.
Zimbabwe inatekeleza operesheni hizi kwa kushirikiana na kitengo chake cha kitaifa cha uondoaji wa mabomu na mashirika kadhaa maalumu, yakiwemo HALO Trust, Norwegian People’s Aid na Mines Advisory Group. Mkataba wa Kupiga Marufuku Mabomu ya Kuzuia Watu, mkataba wa kimataifa unaotaka maeneo yaliyochafuliwa yasafishwe, unaongoza wajibu wa nchi hiyo. Katika ngazi ya kikanda, suala hili pia linahusu Msumbiji na Zambia, nchi jirani ambazo maeneo yenye mabomu yaliwekwa kando ya mipaka yake.
Hatua muhimu katika wilaya za Rushinga na Mount Darwin
Tarehe 19 Novemba 2026, HALO Trust ilitangaza kuwa imeharibu mabomu 250,000 tangu ilipoanza operesheni zake nchini Zimbabwe mwaka 2013. Takwimu hiyo inahusu kazi yake katika wilaya za Rushinga na Mount Darwin, kaskazini-mashariki mwa nchi. Ni takwimu ya shirika hilo na haiwakilishi, yenyewe pekee, jumla ya mabomu yaliyoondolewa kitaifa na waendeshaji wote.
HALO inasema kuwa operesheni zake Rushinga zimewanufaisha moja kwa moja wakazi zaidi ya 14,000. Uondoaji wa mabomu unawezesha kurejesha ardhi ya kilimo, kuruhusu mifugo kupita na kurahisisha ufikiaji salama zaidi wa maji, shule, vituo vya afya na masoko. Shirika hilo pia linaripoti kuwa kwa familia inayopoteza ng’ombe, mlipuko wa bomu unaweza kusababisha hasara inayolingana na ada ya shule ya miezi sita.
HALO inasema kuwa mwaka 2021 ilikabidhi wilaya nzima ya Mount Darwin baada ya kutangazwa kuwa haina mabomu. Tangazo hilo ni hatua muhimu ya eneo husika, si mwisho wa uondoaji wa mabomu nchini. Kwa jamii za vijijini, kurejea kwa usafiri salama zaidi na upatikanaji wa ardhi kunaweza kupanua fursa za mapato. Kwa wafanyakazi wa sekta hii, operesheni hizo pia huleta ajira na ujuzi wa kiufundi.
Takwimu iliyotangazwa na HALO ni sehemu ya juhudi kubwa zaidi za kitaifa. Jeshi la Zimbabwe linasema kuwa mwishoni mwa Oktoba 2025, bado kulikuwa na eneo la 10,093 km² lenye mabomu lililohitaji kusafishwa, ikilinganishwa na eneo la awali lililokadiriwa kuwa zaidi ya 310 km². Takwimu hizi za kitaifa na hesabu ya HALO haziwezi kulinganishwa moja kwa moja: zinahusu maeneo na vipindi tofauti.
Tarehe ya 2030 inategemea pia ufadhili
Zamani Zimbabwe ililenga kukamilisha uondoaji wa mabomu mwaka 2025. Nchi hiyo ilipewa nyongeza ya muda hadi tarehe 31 Desemba 2030 chini ya Mkataba huo. Uamuzi huo unatambua maendeleo yaliyopatikana, lakini pia unaonyesha kuwa mpango wa kitaifa unategemea rasilimali za kimataifa zilizo imara na uwezo wa mashirika yanayofanya kazi katika maeneo husika.
Hatari ya kifedha si ya kinadharia. Mine Action Review, shirika huru linalofuatilia operesheni za uondoaji wa mabomu, linaripoti kuwa kupungua kwa ufadhili wa Marekani mwaka 2025 kuliifanya HALO kupunguza uwezo wake na APOPO kuondoka nchini mwezi Machi mwaka huohuo. Kupungua kwa idadi ya timu kunaweza kupunguza kasi ya operesheni, hata pale maeneo yanayohitaji kusafishwa yanapojulikana na mbinu za kuyasafisha zinapopatikana.
HALO pia imetoa tahadhari kuhusu kupunguzwa kwa jumla kwa misaada ya kimataifa. Shirika hilo linakadiria kuwa 4 % ya ardhi husika bado imechafuliwa na linasema kuwa dola milioni 6.5 zinahitajika ili Zimbabwe isiwe na mabomu kufikia mwisho wa muongo huu. Kiasi hicho ni makadirio ya HALO, si bajeti ya kitaifa iliyothibitishwa kwa kujitegemea. Kwa hiyo, utegemezi kwa wafadhili unafanya tarehe ya mwisho iwe katika hatari ya mabadiliko ya vipaumbele nje ya nchi.
Kwa mamlaka, changamoto ni kudumisha uratibu wa kitaifa na kuhakikisha upatikanaji wa rasilimali zinazotabirika. Kwa wakazi wa maeneo husika, kila kuchelewa kunamaanisha kuendelea kwa vizuizi vya matumizi ya ardhi na hatari za vilipuzi vilivyofichwa. Mahitaji pia hutofautiana kutoka kijiji kimoja hadi kingine: eneo la kilimo, sehemu ya kuchota maji na njia ya kwenda kliniki hazina vipaumbele sawa.
Suala la kikanda la usalama na maendeleo
Maendeleo ya uondoaji wa mabomu yana umuhimu nje ya wilaya zinazohusika. Zimbabwe inashiriki mpaka na Msumbiji ambako mabomu yalizuia kwa muda mrefu usafiri na matumizi ya ardhi kwa kilimo. Kwa mujibu wa HALO, Msumbiji ilitangazwa kuwa haina mabomu ya kuzuia watu mwaka 2015. Mfano huo unaonyesha kuwa lengo la kitaifa linaweza kufikiwa, lakini hauhakikishi kuwa ratiba au masharti yale yale ya kifedha yatatumika Zimbabwe.
Hatua inayofuata ni kufuatilia ripoti za kila mwaka za Zimbabwe kwa Nchi Wanachama wa Mkataba, pamoja na mabadiliko ya ufadhili na uwezo wa timu katika maeneo husika. Nchi hiyo pia inapaswa kuwasilisha mpango kazi uliosasishwa kabla ya tarehe 30 Aprili 2028. Hadi wakati huo, hatua ya kuharibu mabomu 250,000 inaonyesha juhudi halisi, zilizotekelezwa hasa na timu za Zimbabwe. Mafanikio ya mwisho yatategemea kazi yao na mwendelezo wa rasilimali zinazotolewa.
Vyanzo vya muktadha vilivyojumuishwa: tangazo la HALO Trust kuhusu operesheni nchini Zimbabwe, takwimu za jeshi la Zimbabwe kuhusu uondoaji wa mabomu kitaifa, ufuatiliaji huru wa Mine Action Review na uamuzi kuhusu tarehe ya mwisho ya 2030.



