Huko Cabinda, upatikanaji wa umeme hautegemei tu uwezo unaoonyeshwa kwenye mabango ya vituo vya kuzalisha umeme. Sehemu ya uwezo uliowekwa haipatikani, huku mitandao ya eneo hilo ikipata shida kufikisha umeme kwa uthabiti. Mradi mpya wa nishati ya jua wa Ngoio unalenga kupunguza pengo hilo, lakini peke yake hauwezi kutatua changamoto zote za jimbo hilo.
Jimbo bado halijafikia mahitaji yake
Cabinda ni jimbo la Angola lililotenganishwa na sehemu nyingine ya taifa na ukanda wa pwani wa Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kutengwa huko kijiografia kunafanya suala la kuunganishwa kwake na gridi ya taifa kuwa muhimu zaidi.
Takwimu zilizowasilishwa na mamlaka za jimbo hilo mwezi Juni 2026 zinaonyesha ukubwa wa changamoto: uwezo uliowekwa ulifikia megawati 198.37 (MW), lakini ni MW 98.16 pekee zilizopatikana kwa ajili ya usambazaji. Gavana Suzana Abreu alisema wakati huo kwamba mfumo ulihitaji takriban MW 400 ili kuimarishwa. Takwimu hizo ziliripotiwa na chombo cha habari cha Angola O País. Mwezi Februari, gazeti hilo hilo lilikuwa tayari limeeleza matatizo ya uzalishaji katika vituo vya nishati ya joto vya Malembo, Chibodo na Santa Catarina.
Tofauti kati ya uwezo uliowekwa na umeme unaopatikana kwa kweli ni muhimu. Vifaa vilivyochakaa, hitilafu au mahitaji ya matengenezo vinaweza kupunguza uzalishaji halisi. Hata umeme unapozalishwa, nyaya na vituo vya umeme lazima viweze kuusafirisha na kuusambaza. Maeneo ya mijini na makazi ya ndani ya nchi yanaathirika, lakini kukatika kwa umeme si lazima kutokee kwa kiwango sawa kila mahali.
Ujenzi wa Ngoio utachukua miaka mitatu
Tarehe 16 Novemba 2026, mamlaka za Angola ziliadhimisha kuanza kwa ujenzi wa kituo cha umeme wa jua katika manispaa ya Ngoio. Mradi huo unatarajia kuwa na uwezo wa MW 90 kilele wa nishati ya jua, pamoja na mfumo wa kuhifadhi umeme kwenye betri wenye uwezo wa megawati-saa 25 (MWh). Sherehe na ratiba vilitangazwa na Wizara ya Nishati na Maji ya Angola.
Kampuni ya umma PRODEL-EP ndiyo inayosimamia mradi huo. Kundi la Misri la Elsewedy litafanya kazi za ujenzi, huku kampuni ya uhandisi ya Afrika Kusini Zutari ikisimamia kazi hizo. Mradi pia unajumuisha kituo cha umeme cha kilovolti 33/60 na njia ya umeme ya angani yenye urefu wa kilomita tisa. Kituo hicho kinatarajiwa kuanza kufanya kazi Juni 2029, baada ya miaka mitatu ya ujenzi na ufungaji.
Elsewedy inaeleza mfumo huo kuwa ni kituo kilichounganishwa na gridi, pamoja na mfumo wa betri. MW hupima uwezo wa umeme kwa wakati fulani; MWh huonyesha kiasi cha nishati kinachoweza kuhifadhiwa au kutolewa. Hifadhi hiyo inaweza kusaidia kuhamishia sehemu ya uzalishaji wa nishati ya jua kwenye saa ambazo mwanga wa jua unapungua. Hata hivyo, haizalishi umeme wa ziada wala kuchukua nafasi ya vyanzo vya uzalishaji vinavyoweza kudhibitiwa au gridi ya uhakika.
Wizara inakadiria kuwa zaidi ya watu 180,000 watanufaika na kituo hicho. Idadi hiyo ni makadirio rasmi, si hesabu ya watu ambao tayari wameunganishwa na gridi. Matokeo yatategemea, miongoni mwa mambo mengine, kukamilika kwa ujenzi, kuunganishwa kwa kituo na gridi, matengenezo ya betri na uwezo wa mtandao wa eneo hilo kusambaza umeme.
Uzalishaji na usafirishaji lazima viende pamoja
MW 90 zilizotangazwa ni ongezeko muhimu, lakini bado ni chini ya pengo kati ya takriban MW 98 zilizopatikana mwezi Juni na mahitaji ya jimbo yanayokadiriwa kuwa MW 400. Ulinganisho huo unaonyesha ukubwa wa hitaji, lakini si utabiri wa moja kwa moja: mahitaji, upatikanaji wa vituo vilivyopo na masharti ya uendeshaji yanaweza kubadilika kufikia mwaka 2029.
Kwa hiyo, nishati ya jua inashughulikia sehemu tu ya tatizo. Takwimu za jimbo pia zinaonyesha kupungua kwa uwezo katika vituo vya kawaida vya kuzalisha umeme na hitaji la kuimarisha usafirishaji na usambazaji. Kwa kaya na shughuli ndogo za kiuchumi, tofauti haitapimwa sana kwa uwezo wa kawaida wa kituo, bali kwa uthabiti wa huduma, ikiwemo katika maeneo yaliyo mbali na njia kuu.
Mradi mwingine unalenga kuiunganisha Cabinda na mfumo wa umeme wa taifa kupitia njia ya umeme kati ya Soyo na jimbo hilo, ikijumuisha nyaya za chini ya bahari. Mradi huo umekumbwa na ucheleweshaji katika taratibu zake na kazi za awali za ardhini, kulingana na chombo cha habari cha uchumi cha Angola Expansão. Njia hiyo ikianza kufanya kazi, inaweza kutoa chanzo cha ziada cha umeme, lakini ratiba na utekelezaji wake bado vinapaswa kufuatiliwa. Hivyo, kituo cha jua cha Ngoio na kebo vinashughulikia masuala mawili tofauti: kuongeza uzalishaji wa umeme ndani ya jimbo na kuiunganisha Cabinda vyema na sehemu nyingine ya nchi.
Suala la Angola na la kikanda
Kwa Angola, mradi huu ni sehemu ya mkakati wa kutofautisha vyanzo vya umeme. Huko Luanda, maamuzi ya kitaifa kuhusu miundombinu na uwekezaji yanapaswa kuleta huduma halisi katika majimbo. Pia kuna suala la kitaasisi: PRODEL itahitaji kufuatilia utekelezaji, kisha kuratibu na wadau wanaohusika na usafirishaji na usambazaji.
Katika ngazi ya kikanda, Angola ni mwanachama wa Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC), ambayo huratibu miradi ya kuunganisha mitandao na ushirikiano wa nishati. Hata hivyo, nchi hiyo bado haijaunganishwa na gridi ya Southern African Power Pool, utaratibu wa kikanda wa kubadilishana umeme, kulingana na SADC. Jumuiya hiyo inaangazia, miongoni mwa miradi mingine, kiunganishi kati ya Angola na Namibia. Kwa hiyo, kuboresha upatikanaji wa umeme Cabinda kunatokana kwanza na hitaji la eneo hilo, lakini pia ni sehemu ya swali pana zaidi: jinsi ya kuunganisha rasilimali za uzalishaji na wakazi pamoja na mitandao ya nchi jirani.
Hatua zinazofuata ni za moja kwa moja: kuzingatia ratiba hadi Juni 2029, kukamilisha vifaa vinavyohusiana na mradi na kuhakikisha kuwa umeme unaozalishwa unawafikia watumiaji. Kwa Cabinda, mafanikio hayatapimwa tu kwa megawati zilizowekwa, bali pia kwa kupungua kwa kukatika kwa umeme na kuendelea kwa huduma katika mji mkuu wa jimbo na manispaa za ndani.



