Kuzalisha korosho nyingi zaidi hakuhakikishi kwamba thamani yake itabaki nchini. Nchini Ghana, viwanda vina uwezo mkubwa zaidi wa uchakataji kuliko kiasi wanachochakata. Kwa hiyo, serikali inataka kuhakikisha vinapata malighafi, huku ikijitahidi kulinda mapato ya wazalishaji.
Mpango wa kusambaza malighafi kwa viwanda vya Ghana
Huko Techiman, katika eneo la Bono East, Rais John Dramani Mahama alitangaza tarehe 16 novembre 2026 hatua mbili ambazo bado zinachunguzwa. Hatua ya kwanza ingetenga miezi mitatu ya kwanza ya kila msimu kwa wachakataji wa ndani. Usafirishaji wa korosho ghafi ungeruhusiwa tu baada ya hapo, kwa kiasi kitakachobaki.
Rais pia alitaja ushuru kwa usafirishaji wa korosho ambazo hazijachakatwa. Kwa mujibu wa Huduma ya Habari za Serikali ya Ghana, mapato hayo yangeelekezwa kwenye mfuko wa kusaidia wenye viwanda kununua malighafi yao. Mpango huo bado haujawasilishwa kama sera iliyoanza kutekelezwa. Masharti yake, ratiba na athari zake kwa bei bado havijaelezwa. Tangazo hilo liliripotiwa na chombo cha habari cha Misri, Ahram Online, kilichonukuu hotuba iliyotolewa wakati wa uzinduzi wa kiwanda cha Nadkansco Processing Limited.
Tangazo hili linakuja wakati Ghana inapotafuta kuendeleza uchakataji wa mazao yake ya kilimo nchini. Korosho, ambayo hulimwa katika maeneo kadhaa ya nchi, kwa kiasi kikubwa huuzwa ikiwa ghafi. Kwa upande wao, wenye viwanda wanahitaji kuhakikisha wanapata malighafi mara kwa mara ili kuendesha vifaa vyao na kurejesha uwekezaji wao.
Viwanda bado havijafikia uwezo wake
Takwimu zilizopo zinaonyesha pengo kati ya uzalishaji, uwezo wa viwanda na shughuli halisi. Utafiti wa Nitidae, uliotajwa na Muungano wa Korosho wa Afrika, unakadiria kuwa uzalishaji wa Ghana mwaka 2025 ulikuwa takriban tani 262 000. Inakadiriwa kuwa viwanda vya ndani vilichakata karibu tani 15 000. Uwezo wake uliosimikwa unakadiriwa kuwa takriban tani 65 000 kwa mwaka. Takwimu hizi zinaonyesha kuwa tatizo halitokani tu na idadi ya viwanda: vile vilivyopo pia havina korosho za kutosha na fedha za kuviwezesha kufanya kazi kwa uwezo kamili.
Wenye viwanda nchini Ghana wanataja vikwazo kadhaa. Gharama ya kufadhili vifaa na mtaji wa uendeshaji ni kubwa. Gharama za umeme pia zinaathiri viwanda. Mnamo Septemba 2026, Chama cha Wachakataji Korosho cha Ghana kilitaka ufadhili wa muda mrefu zaidi, upatikanaji bora wa mikopo na umeme unaotegemeka zaidi. Mapendekezo hayo, yaliyochapishwa baada ya mkutano wa sekta hiyo, yanaonyesha kuwa kutenga korosho kwa ajili ya viwanda hakutoshi ikiwa viwanda hivyo haviwezi kuzinunua au kuzichakata.
Suala hili linawahusu pia wazalishaji. Kuzuia usafirishaji kunaweza kuongeza ugavi unaoweza kufikiwa na wachakataji, lakini athari yake kwa bei inayolipwa shambani itategemea kanuni za ununuzi na ushindani kati ya wanunuzi. Ikiwa wenye viwanda hawana fedha za kutosha, huenda wasiweze kununua korosho zote zinazopatikana. Kinyume chake, mahitaji ya ndani yaliyoratibiwa vizuri zaidi yanaweza kutoa soko la uhakika zaidi. Kwa hiyo, matokeo yatategemea utekelezaji, si tangazo pekee.
Uzoefu wa Côte d’Ivoire ni wa manufaa, lakini hauwezi kunakiliwa moja kwa moja
Serikali ya Ghana inasema inaiga mfano wa Côte d’Ivoire, ambayo ndiyo mzalishaji mkubwa zaidi wa korosho duniani. Mwanzoni mwa msimu, Abidjan hutenga kipindi cha ununuzi kwa wachakataji wa ndani kabla ya kuruhusu wasafirishaji kununua korosho. Nchi hiyo pia hutoza ushuru kwa korosho ghafi zinazosafirishwa, huku korosho zilizochakatwa kuwa punje nchini humo zikitendewa kwa namna tofauti.
Matokeo ya Côte d’Ivoire katika sekta ya viwanda ni makubwa. Muungano wa Wenye Viwanda vya Korosho wa Côte d’Ivoire unakadiria kuwa tani 659 579 za korosho zilichakatwa nchini humo mwaka 2025, sawa na takriban 43 % ya uzalishaji wa taifa. Serikali ya Côte d’Ivoire inakadiria kiwango hicho kuwa karibu 43 %. Takwimu hizi zinaonyesha ukuaji mkubwa wa sekta hiyo, lakini hazithibitishi kwamba hatua hizo hizo zingetoa matokeo sawa nchini Ghana. Côte d’Ivoire ina mfumo wa sekta, miundombinu na kiwango cha uzalishaji tofauti.
Mapendekezo hayo mawili ya kodi pia hayafanani. Ushuru wa Côte d’Ivoire ni mapato ya umma yanayotokana na usafirishaji wa korosho ghafi. Huko Accra, pendekezo lililotangazwa linaunganisha ushuru na mfuko unaokusudiwa kufadhili ununuzi wa korosho na wachakataji. Ili kutathmini umuhimu wake, itabidi kufahamika namna mfuko huo utakavyosimamiwa, vigezo vya kupata fedha na sehemu ya mapato itakayorejeshwa kwa sekta ya viwanda. Takwimu za Côte d’Ivoire zinapatikana kupitia Muungano wa Wenye Viwanda vya Korosho wa Côte d’Ivoire na mamlaka za Côte d’Ivoire.
Suala la mnyororo wa thamani wa Afrika Magharibi
Mjadala huu unavuka mipaka ya Ghana. Ghana na Côte d’Ivoire ni wanachama wa ECOWAS, Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi, ambayo inalenga, miongoni mwa mambo mengine, kurahisisha biashara ya kikanda. Hata hivyo, sera ya kitaifa inayozuia kwa muda mauzo ya nje inaweza kubadili njia za biashara na bei katika nchi jirani. Korosho husafirishwa katika eneo ambalo minyororo ya uzalishaji, ukusanyaji na uchakataji imeunganishwa kwa karibu.
Kwa mamlaka za Ghana, changamoto ni kuongeza thamani inayobaki nchini bila kuwaweka wakulima katika hali ngumu au kufanya biashara ya kikanda isiyotabirika. Kwa kampuni, suala ni kupata korosho za kutosha na ufadhili unaomudu. Kwa wazalishaji, swali kuu litabaki kuwa bei wanayolipwa kwa hakika na uhakika wa masoko. Watumiaji na wafanyakazi katika maeneo yanayozalisha korosho pia wataathiriwa na ajira na mapato ambayo uchakataji endelevu wa ndani unaweza kuleta.
Kwa hiyo, hatua inayofuata haitahusu sana kanuni ya kuzuia usafirishaji, bali masharti yake halisi: muda kamili wa kipindi kilichotengwa, taratibu za ununuzi, udhibiti wa usafirishaji na uendeshaji wa mfuko uliotangazwa. Ghana itakapofafanua maamuzi haya, ulinganifu wake na biashara ya kikanda na uwezo wake wa kuwezesha viwanda kufanya kazi vitakuwa muhimu. Mwelekeo wa Côte d’Ivoire ni wa kulinganisha, si kichocheo cha mafanikio kinachoweza kutumiwa moja kwa moja.



