Kuongezeka kwa shughuli za kiuchumi hakumaanishi moja kwa moja kuwa mapato ya kaya yanaongezeka. Nchini Uganda, ukuaji uliimarika kidogo mwaka 2025/26, huku mapato ya kodi yakiongezeka. Changamoto sasa ni kubadili matokeo hayo kuwa huduma, ajira na fursa kwa biashara.
Ukuaji umethibitishwa na takwimu za kitaifa
Mwaka wa fedha 2025/26 ni mwaka wa kwanza wa Mpango wa Nne wa Maendeleo wa Kitaifa, unaohusu kipindi cha 2025-2030. Mpango huo ni sehemu ya mkakati wa serikali unaoitwa «ukuaji mara kumi», ambao lengo lake ni kuinua pato la taifa (GDP) hadi dola bilioni 500 kufikia mwaka 2040. Lengo hilo linaweka mwelekeo, lakini kufikiwa kwake kutategemea uwekezaji na athari zake kwa uzalishaji.
Makadirio ya awali ya Ofisi ya Takwimu ya Uganda (UBOS) yanaonyesha kuwa ukuaji halisi ulikuwa 6,4 % mwaka 2025/26, ikilinganishwa na 6,3 % mwaka uliotangulia. Kwa thamani ya sasa, GDP ilipanda kutoka shilingi za Uganda bilioni 227 875 hadi bilioni 250 447. Takwimu hizi pia zimejumuishwa katika ripoti ya mwaka ya Benki Kuu ya Uganda. Makadirio ya awali ya GDP yaliyochapishwa na UBOS na ripoti ya mwaka ya Benki ya Uganda yanathibitisha mwelekeo huo.
Ukuaji huo haukusambaa kwa usawa katika sekta zote. Kwa mujibu wa UBOS, huduma zinachangia 42,1 % ya uchumi, zikifuatiwa na kilimo, misitu na uvuvi kwa 26,2 %, kisha viwanda kwa 24,1 %. Sekta ya kilimo ilikua kwa 6,5 %, viwanda kwa 6,4 % na huduma kwa 5,5 %. Takwimu hizi zinaonyesha uchumi wenye sekta mbalimbali, lakini zenyewe hazielezi jinsi mafanikio yanavyogawanywa kati ya maeneo, biashara na wafanyakazi.
Mapato ya kodi karibu yafikie lengo
Ripoti ya mwaka ya utekelezaji wa bajeti ya Wizara ya Fedha inaonyesha kuwa mapato ya kodi yalikuwa shilingi bilioni 34 049,87. Kiasi hicho kilikaribia kufikia lengo la shilingi bilioni 34 051,43, sawa na utekelezaji wa 99,9 %. Ongezeko la mwaka mmoja lilikuwa 14 %. Kiasi hiki kinarekebisha kidogo takwimu zilizokadiriwa kwa jumla zilizotolewa katika mawasilisho ya awali ya tathmini.
Mapato yote ya ndani, ya kodi na yasiyo ya kodi, yalifikia shilingi bilioni 36 991,01. Zikijumuishwa na ruzuku, mapato na ruzuku yalifikia shilingi bilioni 37 985,40, chini ya lengo la bajeti la shilingi bilioni 39 973,85. Ruzuku, hasa, zilikuwa chini ya makadirio. Kwa maneno mengine, matokeo mazuri ya kodi hayamaanishi kuwa rasilimali zote zilizotarajiwa zilipatikana. Ripoti ya mwaka ya utekelezaji wa bajeti ya 2025/26 inaeleza tofauti hizo kwa kina.
Mapato ya kodi ni muhimu kwa fedha za umma: yanawezesha kugharamia sera za kitaifa bila kutegemea tu mikopo au misaada. Hata hivyo, ongezeko la mapato pekee halionyeshi mzigo wake kwa walipa kodi wala ufanisi wa matumizi. Benki ya Dunia inakadiria kuwa mapato ya kodi bado ni madogo ikilinganishwa na mahitaji ya maendeleo ya nchi. Kwa hiyo, changamoto inahusu kupanua wigo wa kodi—idadi ya shughuli na mapato yanayotozwa kodi kwa hakika—na kuboresha ubora wa uwekezaji wa umma.
Kutoka ufadhili wa ndani hadi mapato endelevu
Serikali inasema kuwa 92 % ya fedha zilizopangwa kwa ajili ya Mpango wa Maendeleo wa Parokia (PDM) zimetolewa. Mpango huu hupanga, miongoni mwa mambo mengine, ufadhili kupitia vyama vya ushirika vya eneo husika ili kuunga mkono shughuli za kuzalisha mapato na kuziunganisha kaya zaidi na uchumi wa soko. Kutolewa kwa fedha ni hatua ya kiutawala, si ushahidi kwamba mapato au uzalishaji tayari umeongezeka. Bado kuna haja ya kupima matokeo halisi: urejeshaji wa mikopo, fursa za kuuza bidhaa, uwezo wa kuhifadhi na upatikanaji wa masoko.
Tofauti hiyo ni muhimu hasa kati ya Kampala na wilaya za vijijini. Biashara za mji mkuu zinaweza kunufaika moja kwa moja zaidi na miundombinu, huduma za kifedha na masoko yaliyojikusanya. Vijijini, athari za ufadhili hutegemea zaidi barabara, umeme, usafirishaji wa mazao na uwezo wa vyama vya ushirika kuwaunga mkono wanachama wake. Waendeshaji wadogo na wafanyakazi wasio rasmi, ambao ni wengi katika uchumi wa Uganda, huenda wasinufaike na ukuaji kwa kasi sawa na sekta rasmi.
PDM ni sehemu ya mpango mpana zaidi unaozingatia kukuza viwanda vya usindikaji wa mazao ya kilimo, utalii, viwanda vinavyohusiana na rasilimali za madini, pamoja na sayansi, teknolojia na ubunifu. Ulinganifu kati ya vipaumbele hivi utakuwa muhimu. Kusindika zaidi mazao ya kilimo nchini kunaweza kuongeza thamani na ajira, lakini kunahitaji uwekezaji endelevu katika nishati, usafirishaji na ugavi, mafunzo na ufadhili wa biashara.
Lengo la kitaifa lenye umuhimu Afrika Mashariki
Mwelekeo huu pia unawahusu washirika wa Uganda katika Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), shirika la kikanda ambalo miongoni mwa malengo yake ni kurahisisha biashara na kuimarisha ushirikiano wa kiuchumi. Wazalishaji wa Uganda wanaweza kupata masoko katika nchi jirani, huku miundombinu na kanuni za biashara za kikanda zikiathiri gharama za uagizaji na uuzaji nje. Kwa hiyo, mafanikio ya mpango hayategemei tu viashiria vya kitaifa: yanategemea pia uwezo wa kubadili ukuaji kuwa bidhaa zinazoweza kushindana na kuzifikisha katika masoko ya eneo hili.
Kwa Umoja wa Afrika, suala hili linaonyesha changamoto pana zaidi: jinsi ya kufadhili maendeleo kwa kutumia mapato ya ndani huku uzalishaji na ajira vikiongezwa. Takwimu ya ukuaji hupima shughuli za kiuchumi, si ustawi wa kila Muganda. Tathmini zijazo zitapaswa kueleza iwapo mapato yanakusanywa kwa njia endelevu, iwapo uwekezaji unaziunga mkono biashara na iwapo ufadhili wa PDM unazalisha mapato yanayodumu. Matokeo hayo ndiyo yatakayopima manufaa halisi ya mpango uliozinduliwa Kampala.



