Huko Kolwezi, utajiri wa shaba na kobalti hupimwa pia kwa umbali kati ya maeneo ya viwanda na vitongoji wanamoishi familia. Kwa wakazi 27, wakiwemo watoto wanane, swali sasa limefikishwa mahakamani: ni nani anayepaswa kuwajibika pale shughuli za uchimbaji madini zinapotuhumiwa kuchafua maji, hewa na udongo?
Mzozo wa eneo husika, suala la kitaifa
Kolwezi, mji mkuu wa mkoa wa Lualaba, uko katikati ya ukanda wa shaba na kobalti kusini-mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Madini haya hutumika katika uzalishaji wa betri, mitandao ya umeme na vifaa vingi. Huvutia uwekezaji wa kigeni na kuipatia serikali mapato. Hata hivyo, uchimbaji hubadilisha pia maeneo wanamoishi, kulima na kufanya kazi wakazi.
Mkoa huu uko Afrika ya Kati, lakini kesi hiyo inazua mjadala pia katika Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC), ambayo DRC ni mwanachama wake. Biashara ya madini, miundombinu na masuala ya mazingira yanavuka mipaka ya kitaifa. Hata hivyo, kanuni zinazosimamia leseni, ukaguzi na fidia ziko kwanza chini ya taasisi za Kongo.
Kesi hii inafuatia tahadhari nyingine kuhusu athari za shughuli za uchimbaji madini nchini. Huko Lubumbashi, umwagikaji wa kemikali za viwandani uliotokea Novemba 2025 ulisababisha mamlaka kutangaza hatua za msaada na fidia, ambazo utekelezaji wake uliendelea kujadiliwa miezi kadhaa baadaye. Kesi hiyo tofauti haithibitishi chochote kuhusu mgodi wa Kolwezi. Hata hivyo, inakumbusha kuwa ufuatiliaji na usimamizi wa fidia ni masuala halisi kwa wakazi wa maeneo jirani. Ripoti ya Mongabay kuhusu Lubumbashi inaeleza matatizo waliyokumbana nayo wakazi baada ya tukio hilo.
Tuhuma bado hazijachunguzwa
Tarehe 3 Novemba 2026, Mahakama ya Biashara ya Kolwezi ilifanya kikao cha kwanza katika kesi iliyofunguliwa na wakazi 27 wa maeneo jirani dhidi ya Kampuni ya Uchimbaji Madini ya Musonoie Global (COMMUS), serikali ya Kongo na Wakala wa Mazingira wa Kongo (ACE). Kampuni hiyo inadhibitiwa na Zijin Mining, kundi la China. Walalamikaji wanaituhumu COMMUS kwa kuchafua hewa, maji na udongo karibu na mitambo yake. Pia wanaishutumu serikali na ACE kwa kutofuatilia eneo hilo vya kutosha wala kuhakikisha viwango vya mazingira vinazingatiwa.
Kikao cha kwanza kilihusu masuala ya utaratibu. Mahakama bado haijachunguza kiini cha kesi na hakuna aliyebainika kuwajibika. Kwa hiyo, kwa sasa, tuhuma za wakazi si hukumu kuhusu mwenendo wa kampuni au mamlaka.
Waombaji wanadai karibu dola milioni 1.3 kwa madhara wanayohusisha na uchafuzi, yakiwemo gharama za matibabu, upotevu wa mapato na madhara ya kisaikolojia. Pia wanaomba dola milioni 5 kwa ajili ya kurejesha mazingira, pamoja na hatua za kuzuia umwagikaji mwingine na kuhakikisha upatikanaji wa maji ya kunywa. Hizi ni fedha wanazoomba mahakama iamue walipwe, si fidia ambayo tayari imetolewa.
Katika maelezo yaliyowasilishwa na mashirika yanayowasaidia wakazi, mlalamikaji mmoja aliyetajwa kwa jina la kubuni anaeleza kuhusu kijito kilichotumiwa zamani kwa uvuvi, kupikia na kuoga. Anasema familia yake haiwezi tena kukitumia kama awali. Ushuhuda wake unaonyesha wasiwasi wa wenyeji, lakini uhusiano kati ya kila tatizo la kiafya linalodaiwa na shughuli za mgodi utahitaji kutathminiwa katika kesi hii.
COMMUS inapinga madai kwamba shughuli zake ndizo zinazosababisha uchafuzi wote uliobainika katika eneo hilo. Jibu la kampuni hiyo, lililoripotiwa na Africa Briefing, linataja sababu kadhaa zinazowezekana, zikiwemo hali ya kijiolojia ya asili, uchimbaji wa zamani na shughuli nyingine za viwanda. Msimamo huo utalinganishwa na ushahidi utakaowasilishwa kwa majaji.
Usimamizi wa umma kiini cha mjadala
Waombaji wanarejelea, miongoni mwa mambo mengine, kifungu cha 285 bis cha Kanuni ya Madini ya Kongo. Kwa mujibu wa AFREWATCH, shirika linalowasaidia, kifungu hicho kinaweka utaratibu maalumu wa uwajibikaji pale shughuli za uchimbaji madini zinaposababisha uharibifu wa mazingira. Jinsi kifungu hicho kitakavyotumika na wigo wake vitakuwa kiini hasa cha mjadala wa mahakamani. Suala si kubaini tu kama uharibifu umetokea: itabidi pia chanzo chake kibainishwe na wajibu wa kampuni na mamlaka uchunguzwe.
Wakazi pia wanasema hawakuweza kupata nakala ya tathmini ya athari za mazingira na jamii ya COMMUS. Hati hiyo inapaswa kueleza hatari za mradi na hatua zilizopangwa kuzipunguza. Upatikanaji wake ni muhimu kwa wakazi wa maeneo jirani, lakini pia kwa watafiti na taasisi za umma zinazopaswa kuthibitisha utekelezaji wa ahadi za kimazingira.
Uchambuzi wa kisayansi uliofanywa mwaka 2026 karibu na maeneo ya uchimbaji madini katika mkoa wa Lualaba ulibaini viwango vya juu vya chembechembe ndogo na metali katika baadhi ya maeneo. Matokeo mahususi kuhusu maeneo yaliyo karibu na COMMUS yameripotiwa na AFREWATCH na RAID, mashirika yanayowaunga mkono walalamikaji. Ni ushahidi uliowasilishwa katika mjadala wa umma; hauchukui nafasi ya uchunguzi wa mahakama unaowapa pande zote nafasi ya kujibu, wala hautoshi peke yake kuamua nani anawajibika kisheria. Taarifa ya AFREWATCH inaeleza madai ya wakazi na uchambuzi walioutumia.
Athari zinazoweza kuvuka Kolwezi
Kwa familia zinazoishi karibu na mgodi, matokeo ya kesi yanaweza kuathiri upatikanaji wa maji, afya, shughuli za kilimo na kiwango cha fidia. Kwa wafanyakazi na wadau wa kiuchumi wa eneo hilo, kesi hii ni sehemu ya hali pana zaidi: shughuli za uchimbaji madini huwezesha ajira na biashara, huku hatari za kimazingira zikiathiri zaidi vitongoji vya karibu. Changamoto ni kufanya uchimbaji wa rasilimali, ulinzi wa wakazi na usimamizi madhubuti wa ahadi viweze kwenda pamoja.
Uzito wa kesi hii utategemea ushahidi utakaopitiwa, maamuzi ya kiutaratibu na uwezo wa taasisi kutekeleza hukumu yoyote itakayotolewa. Iwapo itafafanua matumizi ya Kanuni ya Madini katika kesi za mazingira, jamii nyingine za ukanda wa shaba na kobalti huenda zikafuatilia kwa karibu. Bado haijawa mfano wa kisheria: kiini cha kesi bado hakijaamuliwa.
Kwa DRC, nchi muhimu katika minyororo ya kimataifa ya ugavi wa shaba na kobalti, uaminifu wa usimamizi wa sekta ya madini hautegemei mikataba ya uwekezaji pekee. Pia hutegemea uwazi wa tathmini za athari, ukaguzi wa umma unaofikika na fidia zinazoweza kuthibitishwa pale uharibifu unapokubaliwa. Hatua inayofuata itahusu mahakama na taasisi: mahakama itachunguza ukweli, huku mamlaka zikiendelea kutarajiwa kutekeleza wajibu wao wa usimamizi.



