M mjini Kinshasa, suala la pasipoti limemkutanisha rais wa zamani wa Seneti na idara inayohusishwa na urais. Lakini siku moja baada ya kukamatwa kwake, swali bado lipo: uchunguzi wa kiutawala au kiusalama unaishia wapi, na haki zinazopaswa kupewa kila mtu anayehojiwa zinaanzia wapi?
Kesi hiyo inamhusu Alexis Thambwe Mwamba, mwanasiasa mashuhuri wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na aliyekuwa mshirika wa karibu wa Joseph Kabila. Inajiri katika kipindi ambacho taratibu zinazowahusu maafisa wa kisiasa zinafuatiliwa kwa karibu, huku mashariki mwa nchi ikiendelea kukabiliwa na mzozo wa kivita. Hata hivyo, taarifa zilizopo hazionyeshi uhusiano wowote kati ya suala hili na mapigano.
Pasipoti ndiyo kiini cha mahojiano
Ijumaa, tarehe 23 Oktoba, rais wa zamani wa Seneti alikamatwa mjini Kinshasa na maafisa wa Baraza la Kitaifa la Ulinzi wa Mtandao (CNC), kisha akaachiliwa jioni hiyo. Vyombo kadhaa vya habari vya Kongo vinaripoti kwamba aliitwa tena Jumamosi, tarehe 24 Oktoba. Taarifa zilizochunguzwa hazikujumuisha maelezo rasmi ya kina kuhusu mazingira ya mahojiano yake wala hatua zilizochukuliwa baada ya wito huo.
Sababu iliyotajwa inahusu pasipoti. Kwa mujibu wa taarifa zinazohusishwa na wakili wake, Laurent Onyemba, wachunguzi wanataka kubaini namna pasipoti ilivyotolewa au kufanywa upya bila idhini ya awali ya Shirika la Kitaifa la Ujasusi (ANR). Nafasi ya aliyekuwa msaidizi wa Thambwe Mwamba, ambaye sasa ni afisa mwandamizi katika Wizara ya Mambo ya Nje, pia inachunguzwa. Haya yanaeleza mwelekeo wa uchunguzi, si uthibitisho wa hatia.
Maelezo ya tukio yanatofautiana katika taarifa mbalimbali: baadhi zinataja kupatikana kwa pasipoti, nyingine ombi la kuifanya upya. Inadaiwa wakili alisema mteja wake aliomba pasipoti hiyo ifanywe upya kwa waziri wa Mambo ya Nje, akitaja hadhi yake ya kuwa rais wa zamani wa Seneti. Mamlaka hazijaeleza hadharani ni kanuni gani inayodaiwa kukiukwa wala nyaraka zinazohusika.
Wito wa tarehe 24 Oktoba pia unazua swali la kiutaratibu. Wakili wake amekosoa madai kwamba mteja wake aliitwa kufika bila msaada wa kisheria. Kauli hiyo imehusishwa na wakili; taarifa zilizopo hazithibitishi masharti halisi ya mahojiano wala jibu la CNC.
Mamlaka ya idara ya usalama bado haijawekwa wazi
CNC iko chini ya urais wa Jamhuri. Kwa mujibu wa Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu (CNDH), iliyoeleza majukumu yake katika mazungumzo ya kitaasisi Januari 2026, ilianzishwa Agosti 2023 ili kutarajia vitisho katika anga ya mtandao, kuratibu shughuli za usalama na ulinzi wa mtandao, na kutoa msaada wa kiufundi kwa vyombo husika vya mahakama. Hata hivyo, suala la pasipoti linahusu pia majukumu ya Wizara ya Mambo ya Nje na ANR.
Uhusiano huo wa majukumu unafanya uwazi kuwa muhimu zaidi. Kuwepo kwa idara inayohusika na ulinzi wa mtandao hakujibu, peke yake, maswali kuhusu msingi wa kisheria wa kukamatwa, muda wa kuzuiliwa au kupata wakili. Ili kubaini ukweli, itabidi ijulikane makosa yanayodaiwa, mamlaka inayoendesha utaratibu huo na mfumo wa kisheria unaotumika.
Thambwe Mwamba aliongoza Seneti kuanzia 2019 hadi 2021, wakati wa urais wa Joseph Kabila na mwanzoni mwa muhula wa Félix Tshisekedi. Wasifu wake unaipa kesi hii uzito wa wazi wa kisiasa. Hata hivyo, hilo halitoshi kuhitimisha kwamba kukamatwa kwake kunahusiana na kuwa kwake sehemu ya utawala wa zamani. Taarifa zilizochapishwa kuhusu kesi hiyo zinaelekeza kwenye suala la pasipoti, huku mamlaka zikiwa hazijathibitisha hadharani sababu nyingine.
Madhara yanayovuka kesi ya mtu mmoja
Kwa raia, suala hili linahusu mengi zaidi ya hatima ya aliyekuwa kiongozi wa ngazi ya juu. Pasipoti ni nyaraka muhimu za kusafiri, kusoma, kufanya kazi au kuungana na familia. Uchunguzi kuhusu utoaji wake unaweza kuwa sehemu ya ukaguzi halali. Lakini kanuni na mamlaka za idara zikibaki kuwa hazieleweki, hali hiyo inaweza kuongeza sintofahamu kwa watumiaji na maafisa wa utawala.
Madhara yake si sawa kwa kila mtu. Kiongozi wa zamani ana mawakili na anatambulika hadharani. Mwombaji wa kawaida au mtumishi wa umma asiyejulikana sana anaweza kuwa na uwezo mdogo wa kupinga uamuzi au kupata maelezo. Kwa hiyo, taratibu zilizo wazi na upatikanaji wa njia ya kukata rufaa ni muhimu, zaidi ya ushindani kati ya viongozi wa kisiasa.
CNDH ilikumbusha, katika mazungumzo yake kuhusu watu waliokamatwa, jukumu lake la kufuatilia na kulinda haki za binadamu. Mwingiliano wake unaonyesha umuhimu wa uangalizi wa kitaasisi pale watu wa karibu, familia au mawakili wanapowasilisha malalamiko kwa tume hiyo. Hata hivyo, hilo halihukumu uhalali wa hatua zilizochukuliwa katika kesi ya Thambwe Mwamba, ambao utahitaji kutathminiwa kwa kuzingatia ukweli na sheria zinazotumika.
Mtihani wa imani kwa taasisi
DRC ni mwanachama wa Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC), inayowakutanisha nchi za eneo hilo kwa ajili ya ushirikiano na usalama. Katika jumuiya hiyo, uaminifu wa taasisi za kitaifa pia una umuhimu: unaathiri imani ya wananchi na ushirikiano kati ya idara za serikali. Umoja wa Afrika pia unatetea kanuni za utawala bora na utawala wa sheria, lakini hilo halifanyi suala hili la kitaifa kuwa kesi ya kikanda.
Hatua inayofuata ya kufuatilia iko wazi: je, mamlaka zitaeleza msingi wa uchunguzi na hatua zitakazochukuliwa kuhusu wito wa tarehe 24 Oktoba? Jibu lenye nyaraka lingesaidia kutofautisha uchunguzi kuhusu utoaji wa pasipoti na utaratibu ambao sura yake ingebaki ya kisiasa au kiusalama. Kwa sasa, taarifa za umma zinathibitisha kukamatwa, kuachiliwa siku hiyo hiyo na mwelekeo wa uchunguzi unaohusiana na pasipoti; hazitoshi kufikia hitimisho zaidi.
Marejeo ya kitaasisi: maelezo ya CNDH kuhusu majukumu ya CNC ; hadhi ya DRC ndani ya SADC.



