Msimu wa vuli wa 2023, suala la Kidal lilihusu mengi zaidi kuliko udhibiti wa mji mmoja kaskazini mwa Mali. Kwa Bamako, kuurudisha chini ya mamlaka ya serikali kungeonyesha kuwa viongozi wa mpito wangeweza kuchukua tena hatua ya kijeshi. Kwa makundi yenye silaha ya Tuareg, suala lilihusu maeneo yao, watu wao na uwezo wao wa kujadiliana kuhusu mustakabali wa kaskazini mwa Mali.
Operesheni iliyoandaliwa katika mazingira ya kuvunjika kwa uhusiano
Jeshi la Mali lilipoelekea Kidal, lilikuwa likitekeleza operesheni iliyoanza baada ya uhusiano kati ya Bamako na makundi yaliyotia saini makubaliano ya amani ya mwaka 2015 kuzorota haraka. Makubaliano hayo yalijumuisha, miongoni mwa mambo mengine, kuingizwa kwa wapiganaji wa kaskazini katika vikosi vya taifa kwa kiwango kikubwa zaidi na kuimarishwa kwa ugatuzi.
Hata hivyo, mchakato huo ulikwama baada ya mapinduzi mawili ya kijeshi ya mwaka 2020 na 2021. Baadaye, serikali ya mpito ya Mali iliitaka Misheni Jumuishi ya Umoja wa Mataifa ya Kuleta Utulivu nchini Mali, Minusma, iondoke. Kuondoka kwake kulinyima kaskazini mfumo wa kimataifa uliotumika pia kama kiunganishi kati ya pande husika.
Kikosi cha mwisho cha Minusma kiliondoka katika kambi yake ya Kidal tarehe 31 Oktoba 2023. Hatua hiyo iliharakisha mzozo kati ya Jeshi la Mali, makundi yenye silaha yaliyokuwa yameungana katika Mfumo Mkakati wa Kudumu na mashirika ya kijihadi yaliyokuwa yakifanya kazi katika eneo hilo.
Wakati huo, Mfumo Mkakati wa Kudumu ulijumuisha vuguvugu kadhaa zilizotokana na uasi wa zamani wa Tuareg. Katika mawasiliano ya baadhi ya makundi hayo, jina la Front de libération de l’Azawad, au FLA, lilianza kutumiwa hatua kwa hatua kurejelea mradi wa kujitenga wa kaskazini.
Msafara ulioondoka Anéfis kuelekea Kidal
Tarehe 6 Oktoba 2023, takriban magari 120 yaliondoka Anéfis, mji ulioko kusini mwa Kidal. Msafara huo ulikuwa na wanajeshi wa Mali, wasaidizi wa Urusi na wapiganaji wa Vuguvugu la Kuokoa Azawad pamoja na Kundi la Kujilinda la Tuareg Imghad na washirika wake.
Makundi hayo mawili ya Tuareg yalikuwa yamejumuishwa katika mfumo wa kijeshi wa Mali chini ya mipango iliyotokana na mchakato wa amani. Uwepo wao uliupa operesheni hiyo upekee. Bamako haikutumia tu vikosi vyake vya kawaida, bali pia ilitegemea wadau wa eneo hilo waliofahamu njia, mizani ya kikabila na changamoto za ardhi.
Katika taarifa, makao makuu ya jeshi la Mali yalithibitisha kuanza kwa «operesheni kubwa za ardhini na angani katika eneo la Kidal». Yalitaja msaada wa «washirika wa Urusi» na kuieleza operesheni hiyo kama kampeni iliyolenga kudhoofisha makundi yenye silaha yaliyoitwa ya kigaidi, kuharibu kambi zao na kurejesha usafiri wa watu.
Hata hivyo, taarifa hiyo haikueleza mahali hasa msafara ulikokuwa unaelekea. Lakini viongozi wa FLA walisema magari hayo yalikuwa yakielekea Kidal. Mji huo uko umbali wa takriban kilomita mia moja kutoka Anéfis, lakini umbali huo haukuhakikisha kwamba msafara ungeweza kusonga mbele haraka. Njia ni ngumu, barabara ni chache na mashambulizi yanaweza kusimamisha msafara wa kijeshi kwa saa kadhaa.
Makundi yanayotaka kujitenga awali yalifanya hali ya mwitikio wao isiwe wazi. Baadhi ya viongozi walisema walikuwa wakifuatilia mienendo ya jeshi na walikuwa na mkakati. Tahadhari hiyo huenda ilionyesha nia ya kuepuka makabiliano ya moja kwa moja mjini, lakini pia huenda ililenga kupata faida ya kijeshi kwenye njia za kuelekea huko.
Udhibiti wa Kidal, suala muhimu la kisiasa
Kidal ina nafasi ya pekee katika historia ya kisiasa ya Mali. Tangu nchi ipate uhuru, mji huo umekuwa kiini cha maasi kadhaa ya Tuareg. Kwa sehemu ya wakazi wa kaskazini, ni ishara ya madai ya kujitawala na kutambuliwa kisiasa. Kwa serikali kuu, kinyume chake, ni kipimo cha mamlaka ya taifa.
Kwa hiyo, viongozi wa mpito walikuwa na sababu ya kutaka kuuteka tena Kidal. Mwaka 2014, jeshi la Mali lilipata kipigo kikubwa huko katika mapigano yaliyozuka baada ya ziara ya Waziri Mkuu Moussa Mara. Tangu wakati huo, vikosi vya taifa havikuwa tena na udhibiti wa moja kwa moja wa mji huo.
Kuuteka tena mji huo kungeimarisha pia simulizi ya kisiasa iliyotolewa na Bamako. Viongozi wa kijeshi walikuwa wameahidi kurejesha umoja wa eneo la nchi na kupunguza utegemezi kwa washirika wa kigeni. Hata hivyo, kutegemea wasaidizi wa Urusi kulionyesha kuwa mkakati huo bado ulitegemea ushirikiano wa nje, ingawa ushirikiano huo ulikuwa umebadilika sura.
Uwepo wa Warusi pia ulizidisha wasiwasi kuhusu kuheshimiwa kwa usalama wa raia. Viongozi wa Mali walisema mashambulizi yalilenga makundi yenye silaha. FLA, kwa upande wake, ilishutumu mashambulizi ya mabomu yaliyopiga makazi, maduka na maeneo yaliyotembelewa na wasafiri, wahamiaji au wachimbaji dhahabu. Hakukuwa na tathmini huru na kamili iliyoweza kutatua madai hayo wakati huo.
Hali ya kibinadamu ilizorota haraka. Mapigano, mashambulizi ya mabomu na hofu ya mashambulizi ya ardhini viliwasukuma baadhi ya wakazi kuondoka Kidal na maeneo jirani. Kulingana na taarifa iliyotajwa na ufuatiliaji wa kibinadamu kuhusu kaskazini mwa Mali, Kidal, Aguelhok, Anéfis na Tessalit zilipoteza sehemu kubwa ya wakazi wake wakati mapigano yalipoanza tena.
Maendeleo ya kijeshi yasiyomaliza mzozo
Siku zilizofuata kuondoka kwa msafara, mapigano yaliendelea katika maeneo yanayozunguka Kidal. Vikosi vya Mali vilitumia ndege zisizo na rubani na zana za angani kushambulia maeneo ya wapinzani. Makundi yenye silaha yalidai kushambulia misafara iliyokuwa ikisonga na kusema kuwa yalisababisha hasara kwa jeshi na washirika wake.
Hatimaye, FLA na washirika wake walitangaza kujiondoa, hatua waliyoitaja kuwa ya kimkakati. Uamuzi huo ulifungua njia kwa vikosi vya Mali kuingia Kidal tarehe 14 Novemba 2023. Jeshi lilitangaza kuwa limeuteka tena mji huo, huku makundi yanayotaka kujitenga yakisema kuwa yaliondoka eneo hilo ili kuwalinda wapiganaji na uwezo wao.
Kutekwa tena kwa Kidal kulikuwa ushindi wa ishara kwa Bamako, lakini hakukuondoa chanzo cha mzozo. Uwepo wa kijeshi katika mji hauhakikishi udhibiti wa kudumu wa njia, maeneo ya mashambani na mipaka. Katika eneo hili, mitandao yenye silaha inaweza kusonga haraka kati ya maeneo ya mijini, njia za jangwani na maeneo yaliyo karibu na Algeria.
Pia kulikuwa na hatari ya makundi yanayotaka kujitenga na ya kijihadi kufaidika na mzozo mpya. Kundi la Nusrat al-Islam wal-Muslimin, linalohusishwa na Al-Qaeda, lingeweza kunufaika na kudhoofika kwa makubaliano ya eneo husika na kutoaminiana kati ya serikali na baadhi ya jamii za kaskazini.
Ishara kwa Afrika Magharibi
Operesheni kuelekea Kidal iliathiri pia maeneo nje ya Mali. Ilifanyika wakati uhusiano kati ya Bamako na Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi, ECOWAS, ulikuwa tayari umezorota sana baada ya mapinduzi ya kijeshi nchini Mali, Burkina Faso na Niger.
Viongozi wa Mali walipa kipaumbele ushirikiano wa kiusalama na Urusi na kuimarisha uhusiano wao na serikali za kijeshi za Burkina Faso na Niger. Mwelekeo huo ulichangia kuundwa hatua kwa hatua kwa mhimili wa kisiasa wa Sahel ulio tofauti na ECOWAS.
Kwa nchi za eneo hilo, swali kuu lilibaki lilelile: Je, ushindi wa kijeshi unaweza kuleta amani ya kudumu bila makubaliano ya kisiasa na jamii za eneo husika? Jibu lilitegemea uwezo wa Bamako wa kurejesha huduma za umma, kuweka barabara salama, kuwalinda raia na kufungua tena mazungumzo kuhusu uwakilishi wa kaskazini.
Kwa hiyo, kutekwa tena kwa Kidal kulikuwa hatua ya mabadiliko, lakini si mwisho wa mgogoro. Kuliweka jeshi la Mali tena katikati ya mizani ya nguvu. Pia kulifungua kipindi kisicho na uhakika zaidi, ambapo mamlaka ya kijeshi ilihitaji bado kugeuzwa kuwa utawala halisi na usalama wa kila siku kwa wakazi.



