Nchini Côte d’Ivoire, mapambano dhidi ya uchimbaji haramu wa dhahabu yanapanuka. Baada ya miaka kadhaa ya operesheni ambazo mara nyingi zilifuatiwa na watu kurejea kwenye maeneo hayo, serikali sasa inataka kuwafikia mitandao inayosambaza mashine, kufadhili shughuli za uchimbaji na kupanga usafirishaji wa dhahabu.
Mabadiliko haya yanakuja wakati shughuli za siri zimeenea sehemu kubwa ya nchi, zikiharibu ardhi za kilimo na kuhatarisha mito na vijito. Pia yanatokea katika kipindi ambacho sekta ya uchimbaji dhahabu viwandani nchini Côte d’Ivoire inapanuka kwa kasi, huku serikali ikitaka kuisimamia na kuiendeleza vyema zaidi.
Jibu la kitaifa linaloratibiwa kutoka Yamoussoukro
Tarehe 4 na 5 Septemba 2026, warsha ya kitaifa iliyofanyika Yamoussoukro iliwaleta pamoja maafisa wa serikali, vikosi vya usalama na wawakilishi wa sekta ya madini. Wakuu wa mikoa waliwekwa katikati ya mpango huo. Wana miezi sita ya kuimarisha operesheni na kuzuia wachimbaji kurejea kwenye maeneo yaliyofukuzwa.
Baraza la Usalama la Taifa, lililokutana tarehe 17 Septemba, lilipitisha mapendekezo makuu ya warsha hiyo. Mpango huo unajumuisha kuongeza brigedi za Kikosi Maalumu cha Kupambana na Uchimbaji Haramu wa Dhahabu, kuimarisha vikosi vya maeneo husika na kuunda vikosi 21 vya usalama wa majini. Vikosi hivyo vitafuatilia mito minne mikuu ya Côte d’Ivoire na vijito vyake, ambako dredger za mitambo huwekwa moja kwa moja kwenye mikondo ya maji.
Mpango huo pia una kipengele cha mazingira na jamii. Mamlaka zinasema zitarudisha katika hali nzuri ardhi zilizoharibiwa, kwa msaada wa kikosi cha uhandisi cha jeshi na programu za kazi zinazohitaji wafanyakazi wengi. Pia zinapanga kusaidia wachimbaji dhahabu wa Côte d’Ivoire kubadili na kuingia katika shughuli halali. Jambo hili litakuwa muhimu katika maeneo ya vijijini ambako uchimbaji dhahabu huleta mapato ya haraka, licha ya madhara yake ya muda mrefu kwa udongo na maji.
Serikali pia imesitisha kwa miezi sita utoaji wa vibali vipya vya uchimbaji wa nusu-viwanda na uchimbaji mdogo. Hatua hii inalenga kuwezesha mapitio ya mifumo ya udhibiti, wakati ambapo mpaka kati ya shughuli zilizoidhinishwa na zile za siri wakati mwingine ni vigumu kufuatilia katika maeneo husika.
Kuimarisha nyenzo za operesheni nchi kavu na majini
Tarehe 30 Septemba 2026, katika kambi ya jeshi la polisi ya Agban, Abidjan, Naibu Waziri Mkuu na Waziri wa Ulinzi, Téné Birahima Ouattara, alikabidhi vifaa vya awali kwa vikosi vinavyopambana na uchimbaji haramu wa dhahabu.
Vifaa hivyo vinajumuisha magari 30 ya pick-up, magari 35 ya kusafirisha wanajeshi, pikipiki 300, boti 12 za zodiac na droni kadhaa. Agizo lote linajumuisha magari 48 ya pick-up, magari 40 ya kusafirisha wanajeshi, pikipiki 360, boti 84 za zodiac na droni 35. Vifaa hivyo vitagawiwa kwa Kikosi Maalumu cha Kupambana na Uchimbaji Haramu wa Dhahabu, Brigedi Maalumu ya Ufuatiliaji na Uingiliaji kati, pamoja na vikosi vya maeneo husika vya jeshi la polisi na Idara ya Maji na Misitu.
Uteuzi wa vifaa unaonyesha mabadiliko ya hali hiyo. Operesheni hazilengi tena wafanyakazi wenye zana duni pekee. Vikosi vinakuta mashine za kuchimba, pampu za maji zinazoendeshwa kwa injini, mashine za kusaga na dredger zinazoweza kuhamisha kiasi kikubwa cha udongo na mashapo. Hivyo, ufuatiliaji wa angani na majini unakuwa muhimu kama doria za ardhini.
Katika eneo la Indénié-Djuablin, operesheni iliyofanyika kuanzia tarehe 16 hadi 27 Agosti iliharibu dredger 109, pampu za maji 134, mashine za kusaga 204 na vifaa 200 vya kuoshea. Ni watu watatu pekee waliokamatwa. Tofauti kati ya ukubwa wa vifaa vilivyoharibiwa na idadi ya waliokamatwa inaonyesha changamoto kuu ya suala hili: wamiliki na wafadhili mara nyingi huwa mbali na maeneo ya uchimbaji.
Maafisa wa forodha pia walikamata malori mawili yaliyokuwa yakisafirisha dredger 186 zilizovunjwa vipande vipande bila nyaraka za kuthibitisha uhalali, tarehe 14 Julai mjini Abidjan. Kisa hiki kinaonyesha kuwa mapambano hayo hayafanyiki misituni na vijijini pekee. Pia yanahusisha barabara, maghala, bandari, njia za uagizaji bidhaa na wapatanishi wa kifedha.
Sheria inalenga kuwafikia waliopanga shughuli hizo
Tarehe 23 Septemba, Baraza la Mawaziri lilipitisha rasimu ya sheria inayorekebisha Kanuni ya Adhabu. Rasimu hiyo inaweka makosa mahsusi yanayowalenga waliopanga shughuli hizo, wanaopokea bidhaa za wizi, wafadhili na wamiliki wa maeneo wanaoshirikiana na uchimbaji huo. Afisa wa umma anapohusika, adhabu zinaweza kufikia kifungo cha miaka 20, kwa mujibu wa taarifa ya serikali ya Côte d’Ivoire.
Bunge bado linapaswa kuijadili rasimu hiyo. Ikiidhinishwa, itawapa mahakimu msingi mahususi zaidi wa kisheria wa kuwafungulia mashtaka wahusika wanaosambaza mashine au kulinda shughuli za uchimbaji. Hadi sasa, ukandamizaji mara nyingi umewalenga zaidi watu waliokuwepo kwenye maeneo ya uchimbaji, ilhali vifaa vilivyokutwa vinaashiria kuwepo kwa minyororo ya shughuli zilizopangwa.
Kesi kadhaa zimewahusisha raia wa China, lakini nyaraka za mahakama pia zinaonyesha nafasi ya washirika wa Côte d’Ivoire na raia wa nchi nyingine. Katika kesi ya Fronan na Dabakala, huko Hambol, washtakiwa 71 walihukumiwa mwaka 2025. Taarifa zilizochapishwa baada ya hukumu zinasema kuwa waliohukumiwa ni pamoja na mfanyabiashara mmoja wa China, afisa mmoja wa Côte d’Ivoire, mfanyabiashara mmoja wa Côte d’Ivoire na Benin, pamoja na mbunge wa zamani. Uamuzi ulioripotiwa na vyombo vya habari vya Côte d’Ivoire unaweza kusomwa katika muhtasari wa kesi iliyosikilizwa na Kitengo cha Makosa ya Kiuchumi na Kifedha.
Hali hii inamaanisha kuwa tatizo hilo haliwezi kuhusishwa na utaifa mmoja pekee. Mitandao hiyo hutegemea ufadhili, vifaa vinavyoagizwa kutoka nje, vibali vinavyotumiwa vibaya, washirika wa ndani na masoko ya bidhaa hizo. Kwa hiyo, wajibu unapaswa kuthibitishwa kwa kila kesi, kwa msingi wa ushahidi unaowasilishwa mahakamani.
Dharura ya kimazingira na kiuchumi
Madhara yake yanazidi suala la usalama wa umma. Zebaki, sianidi na uchafu unaotokana na uchakataji wa madini huchafua mito na vijito. Ardhi za kilimo huchimbwa kisha kuachwa. Katika baadhi ya maeneo, shughuli za siri za uchimbaji madini zinaweza pia kuvuruga upatikanaji wa maji ya kunywa.
Kampuni ya Usambazaji Maji ya Côte d’Ivoire ilionya mwezi Agosti kuhusu hatari ya kusimamishwa kwa baadhi ya mitambo ya kutibu maji iwapo kemikali zenye sumu zitafika kwenye mito inayotumika kupata maji. Kwa hiyo, vikosi vya majini vilivyotangazwa na Baraza la Usalama la Taifa vitakuwa na jukumu la usalama wa mazingira na pia kulinda huduma muhimu.
Shinikizo ni kubwa zaidi kwa sababu uzalishaji rasmi wa dhahabu unaongezeka. Côte d’Ivoire ilizalisha tani 59.33 mwaka 2025 na inalenga takriban tani 62 mwaka 2026, huku migodi mipya ikianza uzalishaji. Kiwanda cha kusafisha dhahabu cha kitaifa kinatarajiwa kuanza kazi katika nusu ya kwanza ya mwaka 2027. Abidjan inalenga kuwa mzalishaji mkuu wa dhahabu barani Afrika kufikia mwaka 2035.
Suala linalovuka mipaka ya Côte d’Ivoire
Côte d’Ivoire haikabili changamoto hii peke yake. Nchi jirani ya Ghana imekuwa ikipambana kwa zaidi ya muongo mmoja dhidi ya galamsey, jina linalotumiwa kuelezea uchimbaji haramu wa madini. Suala hili pia linahusu mipaka, mito inayoshirikishwa na nchi mbalimbali, pamoja na mitandao ya kikanda ya mashine na madini.
Warsha iliyofanyika Yamoussoukro inapendekeza pia kuimarisha ushirikiano na nchi jirani. Mwelekeo huu unaendana na masuala yanayoikabili ECOWAS, Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi, ambako usafiri huru wa watu na bidhaa unafanya ubadilishanaji wa haraka wa taarifa kati ya mamlaka kuwa muhimu.
Jaribio lijalo litafanyika katika kipindi cha miezi sita kilichotangazwa na mamlaka za Côte d’Ivoire. Itabidi kupima si idadi ya maeneo yaliyoharibiwa pekee, bali pia kiwango cha watu kurejea na kuyaendeleza, mali zilizokamatwa, wasambazaji waliotambuliwa na mashtaka yaliyofunguliwa dhidi ya walinzi wa mitandao hiyo. Msaada wa kidiplomasia ambao Beijing imeonyesha kwa msimamo mkali wa Abidjan pia utaonekana ikiwa utatafsiriwa, au la, kuwa ushirikiano wa kimahakama na udhibiti mkali zaidi wa njia za upatikanaji wa vifaa.



