Huko Birao, kaskazini-mashariki kabisa mwa Jamhuri ya Afrika ya Kati, mbwa si wanyama wa kufugwa tu. Wanazurura barabarani, huandamana na watu wanapohama na ni sehemu ya kumbukumbu za wenyeji. Uwepo wao unaupa mji sura ya kipekee. Pia unazua swali la msingi: watu wanawezaje kuishi na idadi kubwa ya mbwa wasiofuatiliwa na huduma za mifugo?
Mandhari hiyo ni ya kawaida kwa wakazi. Mbwa wakubwa huzunguka mitaa, hupumzika chini ya miti au kutafuta chakula karibu na makazi. Baadhi wana wamiliki. Wengine huzurura na kusafiri kwa makundi. Rangi zao hutofautiana, kuanzia nyeupe hadi nyeusi na kahawia. Kwa wageni, wingi wao hushangaza. Kwa wakazi wa Birao, ni sehemu ya maisha ya kila siku.
Mji wa mbali, katikati ya eneo la mpakani
Birao ni makao makuu ya mkoa wa Vakaga. Mji huo uko mbali na Bangui, katika eneo la Sahel lililo karibu na Chad na Sudan. Umbali huo hufanya safari, upatikanaji wa bidhaa na huduma za umma za mara kwa mara kuwa changamoto. Hali ya mji huo pia inapaswa kueleweka katika muktadha wa Jumuiya ya Kiuchumi na Kifedha ya Afrika ya Kati, CEMAC, inayojumuisha Jamhuri ya Afrika ya Kati, Kamerun, Kongo, Gaboni, Guinea ya Ikweta na Chad.
Katika maeneo ya aina hii, kusimamia wanyama wazururaji si suala la majirani pekee. Kunategemea uwepo wa madaktari wa mifugo, chanjo, vyombo vya usafiri na vituo vinavyoweza kuchukua hatua haraka baada ya mtu kuumwa. Hata hivyo, rasilimali hizo ni vigumu zaidi kupatikana katika miji iliyo mbali na Bangui.
Vakaga pia imekumbwa na vipindi vya ukosefu wa utulivu na vikwazo vikubwa vya usafirishaji. Hali hiyo huathiri mwendelezo wa huduma za umma. Kwa hiyo, mara nyingi wakazi hulazimika kutegemea mbinu zao wenyewe wanaposafiri, kuwalinda watoto na kujiepusha na wanyama wakali.
Kuishi pamoja kwa utulivu mchana, mvutano zaidi usiku
Mchana, mbwa huchanganyika na shughuli za kawaida. Hutembea kando ya barabara kuu, hukaa karibu na makazi na hutafuta mabaki ya chakula pembezoni mwa masoko. Wakati mwingine hali hii ya kuishi pamoja huonekana ya kawaida. Hata hivyo, si salama kila wakati.
Jioni inapoingia, baadhi ya wakazi hubadili mazoea yao. Huepuka kutoka peke yao au hubeba fimbo ili kuwafukuza mbwa wakali zaidi. Hatua hiyo haimaanishi kuwa wanyama wote hushambulia. Badala yake, inaonyesha tahadhari ambayo imekuwa ya kawaida katika mji ambako ni vigumu kutabiri tabia za mbwa.
Hatari inawahusu hasa watoto, wazee na wakazi wanaotembea kwa miguu. Kung’atwa kunaweza kusababisha jeraha kubwa. Pia kunaweza kumweka mtu katika hatari ya kupata kichaa cha mbwa, ugonjwa wa virusi unaoambukizwa hasa kupitia mate ya mnyama aliyeambukizwa na karibu kila mara husababisha kifo dalili zinapoanza kuonekana.
Takwimu zinazopatikana katika ngazi ya kitaifa zinaonyesha kuwa tatizo hilo halipo Birao pekee. Katika Jamhuri ya Afrika ya Kati, Taasisi ya Pasteur ya Bangui imethibitisha kuwepo kwa virusi vya kichaa cha mbwa katika maeneo kadhaa. Mwaka 2022, mamlaka za afya ziliripoti visa Bangui, Grimari, Sibut, Dékoa, Paoua na Kaga-Bandoro. Mwaka huohuo, kampeni iliyoungwa mkono na Shirika la Afya Duniani ililenga kuwafikia wanyama 8 500 katika wilaya kadhaa za Bangui. Ni 2 500 tu waliochanjwa hatimaye, kutokana na upungufu wa dozi.
Hali hiyo imeendelea kuhitaji hatua za huduma za umma. Kwa mujibu wa FAO, zaidi ya visa 2 156 vya kung’atwa na mbwa vilirekodiwa katika Jamhuri ya Afrika ya Kati mwaka 2025. Takwimu zilizotolewa na shirika hilo pia zinaonyesha vifo vitano vya binadamu vilivyohusishwa na visa vinavyoshukiwa au kuthibitishwa vya kichaa cha mbwa. Takwimu hizi za kitaifa hazitoshi kubainisha idadi ya visa Birao pekee. Hata hivyo, zinaonyesha ukubwa wa changamoto kwa Vakaga.
Simulizi ya kihistoria ya wenyeji ambayo ni vigumu kuthibitisha
Huko Birao, kuna maelezo ya kihistoria ambayo yameenezwa kwa vizazi kadhaa. Yanahusishwa na utawala wa Jean-Bedel Bokassa, aliyeiongoza Jamhuri ya Afrika ya Kati katika miaka ya 1960 na 1970. Kwa mujibu wa wakazi na viongozi wa eneo hilo, huenda mbwa walitumwa katika eneo hilo baada ya operesheni dhidi ya mbwa wazururaji kufanywa Bangui. Simulizi nyingine zinataja mbwa waliotumiwa kulinda maeneo ya karibu na kituo cha kizuizini.
Toleo hilo ni sehemu ya historia simulizi ya mji. Haliwezi kuwasilishwa kama ukweli wa kihistoria uliothibitishwa bila nyaraka au ushuhuda huru wa kulithibitisha. Vyanzo vinavyopatikana vinaandika wazi kuhusu nafasi ya Birao kama mahali pa kuwapeleka watu mbali na nyumbani na kuwazuilia wakati wa utawala wa Bokassa. Hata hivyo, havitoshi kuthibitisha kuwa utawala ulipanga kuwahamisha mbwa wengi kwenda mjini humo.
Hata hivyo, kuendelea kuwepo kwa simulizi hiyo kunasema jambo fulani kuhusu Birao. Kunaunganisha mandhari ya sasa na kumbukumbu za kipindi kilichoadhiriwa na uhamishaji wa watu kwa lazima, nidhamu ya kisiasa na matumizi ya maeneo ya pembezoni kama mahali pa kuwapeleka watu walioadhibiwa. Hivyo, mbwa wamekuwa sehemu ya simulizi na pia suala la afya ya umma.
Chanjo badala ya kukubali mbwa wazururaji
Kwa wakazi, kipaumbele si sana kubaini chanzo cha mbwa hao bali kupunguza hatari. Hatua ya kwanza ni kuwatambua wanyama, kuwachanja wanaoweza kuchanjwa na kufuatilia visa vya kung’atwa. Kuwafunga kizazi, kuwawajibisha wamiliki na kusimamia mbwa walio hatari kweli kunaweza kukamilisha mkakati huo.
Kichaa cha mbwa hakiwezi kudhibitiwa katika vituo vya afya pekee. Kinahitaji uratibu kati ya huduma za mifugo, vituo vya afya, mamlaka za eneo na jamii. Mbinu hii, ambayo mara nyingi huitwa «Afya Moja», inatambua kuwa afya ya binadamu, afya ya wanyama na mazingira vina uhusiano.
Uzoefu wa maeneo mengine nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati unakumbusha umuhimu wa ufuatiliaji kamili. Huko Sibut, baada ya ongezeko la visa vya kung’atwa na kuripotiwa kwa visa viwili vya kichaa cha mbwa kwa binadamu mwaka 2019, mbwa 780 walichanjwa. Kati ya watu waliotambuliwa kuwa wameumwa, asilimia 87 walipokea dozi ya kwanza ya matibabu ya kinga baada ya kuambukizwa, lakini baadhi yao hawakukamilisha utaratibu huo. Kwa hiyo, upatikanaji wa huduma na kuendelea kupata dozi ni mambo muhimu.
Huko Birao, umbali kutoka Bangui unaongeza umuhimu wa jambo hilo. Kampeni ya mara moja inaweza kuwalinda baadhi ya wanyama. Haitoshi ikiwa chanjo, wahudumu na njia za ufuatiliaji hazitolewi tena mara kwa mara. Kinga inapaswa pia kuzingatia hali halisi za eneo: uhamaji wa familia, gharama ya matibabu na nafasi ya mbwa katika makazi.
Ishara kwa miji ya pembezoni
Hali ya Birao inaonyesha changamoto pana zaidi kwa miji ya ngazi ya pili ya CEMAC na ya bara zima. Sera za afya ya umma mara nyingi hufika katika miji mikuu kwa haraka zaidi kuliko maeneo ya mpakani. Hata hivyo, hatari husambaa katika maeneo hayo pamoja na watu, wanyama na biashara.
Uwepo wa mbwa sasa ni sehemu ya utambulisho unaoonekana wa Birao. Unaweza kubaki kuwa sifa ya mandhari ya eneo hilo, mradi usigeuke kuwa tishio linaloweza kuzuilika. Changamoto ijayo ni kugeuza hali hii ya kila siku kuwa sera endelevu: kujua idadi ya wanyama, kuimarisha chanjo na kuhakikisha matibabu ya haraka baada ya kila kung’atwa. Kwa wakazi wa Vakaga, kinga hii si suala la taswira ya mji bali ni haki ya msingi ya usalama wa afya.



