N’Djamena, kuachiliwa kwake hakufungi kesi hiyo. Mwezi mmoja baada ya kunufaika na msamaha wa rais, Max Kemkoye amezungumzia tena hukumu yake na hali za kizuizini za viongozi wa zamani wa Kundi la Mashauriano la Watendaji wa Kisiasa (GCAP). Ujumbe wake unaelekezwa moja kwa moja kwenye utendaji wa dola: kwa maoni yake, mahakama za Chad hazilindi tena vya kutosha haki za raia.
Rais wa Muungano wa Wanademokrasia kwa Maendeleo na Ustawi (UDP) alizungumza Jumamosi, Septemba 26, 2026, katika makao makuu ya chama chake, jijini N’Djamena. Mkutano huo na waandishi wa habari ulikuwa mara yake ya kwanza kuzungumza hadharani tangu aachiliwe kutoka gereza la Klessoum, kufuatia amri ya rais ya Agosti 14, 2026.
Msamaha unaomwachilia, lakini haukomeshi mjadala wa kisiasa
Max Kemkoye alikuwa miongoni mwa viongozi wanane wa zamani wa GCAP waliohukumiwa kifungo cha miaka minane jela bila masharti tarehe 8 Mei 2026. Uamuzi huo ulitolewa na mahakama moja ya N’Djamena baada ya kukamatwa kwao mwishoni mwa Aprili, wakati maandamano ya kupinga serikali yaliyopigwa marufuku na mamlaka yalipangwa kufanyika katika mji mkuu.
Mashtaka hayo yalihusu hasa kuunda genge la uhalifu, uasi, jaribio la mapinduzi na kumiliki kinyume cha sheria silaha za kivita. Washtakiwa walipinga tuhuma hizo. Mawakili wao walishutumu kesi hiyo kwa kutegemea, kwa maoni yao, makosa ambayo hayapo au ambayo hayakuthibitishwa vya kutosha.
Agosti 14, Rais Mahamat Idriss Déby Itno aliwasamehe viongozi hao wanane wa kisiasa, pamoja na aliyekuwa waziri mkuu Succès Masra. Hatua hiyo ilisababisha waachiliwe, lakini haikuondoa mvutano wa kisiasa uliozuka kutokana na kukamatwa na kuhukumiwa kwao.
Siku zilizofuata, kulitokea mzozo mwingine. Viongozi wa serikali walisema kwamba mtu anahitaji kuwa na haki zake za kiraia na kisiasa ili kuongoza chama. Wapinzani waliosamehewa walipinga tafsiri hiyo. Max Kemkoye anasisitiza kwamba kuhukumiwa kwa kosa la jinai pekee hakutoshi kumzuia mtu kuongoza chama cha kisiasa.
Tofauti hii ni muhimu. Msamaha wa rais hukomesha utekelezaji wa adhabu, lakini athari zake kwa haki za kisiasa hutegemea sheria husika na aina kamili ya hukumu. Kwa hiyo, mjadala huu unazidi suala binafsi la Max Kemkoye. Unahusu uwezekano wa viongozi walioachiliwa kuendelea kikamilifu na shughuli zao za umma.
Mahakama kiini cha upinzani
Akizungumza na waandishi wa habari, rais wa UDP aliituhumu serikali kuitumia mahakama kulipiza kisasi cha kisiasa. Pia alilaani ufisadi na kuendelea kuzuiliwa kwa watu anaowaona kuwa hawana hatia.
« Tunataka tu kumwambia Rais wa Jamhuri kwamba leo, nchini Chad, mahakama kama taasisi haipo tena », alisema. Kauli hii inaeleza mtazamo wake wa kisiasa. Yenyewe si hitimisho la kimahakama kuhusu mfumo mzima.
Hata hivyo, Max Kemkoye alilenga suala mahsusi la kitaasisi: uhuru wa mahakimu. Kwa maoni yake, dola haiwezi kuhakikisha uhuru wa umma ikiwa majaji hawatoi maamuzi yao bila shinikizo la kisiasa, kiutawala au kifedha.
Kauli yake imetolewa wakati utendaji wa kila siku wa mahakama za Chad pia unakabiliwa na mivutano ya kikazi. Septemba 2026, Chama cha Kitaifa cha Wafanyakazi wa Masjala kilitishia kuendeleza mgomo unaohusiana hasa na utekelezaji wa hatua kuhusu posho. Waziri wa Sheria alianzisha mazungumzo na wawakilishi wa chama hicho. Katika eneo la mamlaka ya Mahakama ya Rufaa ya N’Djamena, makarani wa mahakama waliamriwa baadaye kuendelea na kazi ili mahakama ziendelee kufanya shughuli zake.
Changamoto hizi hazithibitishi tuhuma za kisiasa za Max Kemkoye. Hata hivyo, zinaonyesha kwamba suala la mahakama haliishii kwenye kesi zenye mvuto mkubwa. Linahusu pia rasilimali, muda wa kushughulikia kesi, upatikanaji wa mafaili na uwezo wa mahakama kufanya kazi mara kwa mara.
Klessoum, uwanja mwingine wa mabishano
Mpinzani huyo pia alitoa ushuhuda wenye ukosoaji mkali kuhusu gereza la Klessoum, ambako alizuiliwa. Anadai kuwa gereza hilo linakabiliwa na uhaba wa wahudumu wa afya na dawa, pamoja na ukosefu wa chakula cha kutosha.
Alitaja idadi ya wafungwa inayozidi 4,000 na kusema kuwa sehemu kubwa ya waliofungwa haijawahi kufikishwa mahakamani au imeendelea kuzuiliwa kwa miaka kadhaa. Maelezo haya yametolewa kama sehemu ya ushuhuda wake na yanahitaji kuthibitishwa kwa njia huru kabla ya kutolewa kama madai ya hakika.
Hata hivyo, kizuizi cha muda kabla ya kesi ni suala muhimu. Mtu anaposubiri kesi yake kwa muda mrefu, gereza linaweza kuwa adhabu kabla hata ya kutolewa kwa uamuzi wa mwisho. Kwa familia, athari zake huonekana mara moja: kupoteza mapato, watoto kukatiza masomo na gharama za mara kwa mara za kutembelea au kupata utetezi.
Hali hiyo pia huwaathiri wafungwa kwa namna tofauti kutegemea rasilimali zao. Watu wenye uwezo wa kuajiri wakili na kupata uungwaji mkono wa kisiasa wanaweza kuitangaza kesi yao kwa urahisi zaidi. Wafungwa kutoka familia zenye kipato cha chini au maeneo ya mbali na N’Djamena mara nyingi huwa na rasilimali chache za kupinga kesi au kupata huduma za afya.
Mzozo wa kitaifa wenye athari za kikanda
Mzozo huu ni sehemu ya mkondo wa kisiasa ulioanza baada ya kifo cha Idriss Déby Itno Aprili 2021. Utawala wa mpito wa kijeshi, uliorefushwa kabla ya uchaguzi wa urais wa 2024, ulisababisha kuchaguliwa kwa Mahamat Idriss Déby Itno. Tangu wakati huo, serikali imekuwa ikijitahidi kuimarisha taasisi, huku upinzani ukipinga mara kwa mara masharti ya ushindani wa kisiasa.
Chad ni mwanachama wa Jumuiya ya Kiuchumi na Kifedha ya Afrika ya Kati (CEMAC), inayojumuisha mataifa sita yanayotumia sarafu moja na kushiriki mifumo ya ushirikiano wa kiuchumi. CEMAC haina jukumu la kutoa uamuzi wa moja kwa moja kuhusu migogoro ya mahakama nchini Chad. Hata hivyo, kuyumba kwa taasisi katika mojawapo ya nchi wanachama wake kunaweza kuathiri imani ya kikanda, uwekezaji na ushirikiano wa kuvuka mipaka.
Mzozo wa Chad pia unasikika katika ngazi ya Umoja wa Afrika. Baada ya kuvunjwa mara kadhaa kwa utaratibu wa kikatiba barani, suala halihusu tena kufanyika kwa uchaguzi pekee. Linahusu pia uhuru wa taasisi, kulindwa kwa upinzani na uwezekano wa raia kupinga uamuzi bila kuhofia kuwa mahakama itatumiwa kwa maslahi fulani.
Jambo litakalofuata kuibua mvutano litakuwa la kisiasa na kisheria: uwezo wa wapinzani waliosamehewa kurejea kwenye nyadhifa zao, ufafanuzi wa haki zao za kiraia na ufuatiliaji wa hali za kizuizini. Kwa serikali ya Chad, changamoto itakuwa kuonyesha kwamba msamaha hauchukui nafasi ya haki. Kwa upinzani, itakuwa ni kugeuza kuachiliwa kwake kuwa mapambano ya kitaasisi, bila kupoteza uwezo wake wa kushiriki katika maisha ya umma.



