Shule zinapoingia katika enzi ya wasaidizi wa kidijitali
Katika madarasa mengi ya Afrika, swali si tena iwapo akili bandia itaingia shuleni. Tayari ipo, wakati mwingine kwenye simu ya mwanafunzi, wakati mwingine kwenye kompyuta ya mwalimu, na mara nyingi bila mfumo ulio wazi. Huko Paris, Wiki ya UNESCO ya Kujifunza Kidijitali iliweka mjadala katika mwelekeo unaofaa: si kufuata tu mtindo mpya, bali kujadili utawala, matumizi na mipaka ya zana hizi katika elimu. Toleo la 2026, litakalofanyika kuanzia tarehe 8 hadi 11 Septemba katika makao makuu ya UNESCO, linatarajiwa kuwakutanisha zaidi ya mawaziri 25 wa Elimu na kuhitimishwa kwa tamko la pamoja kuhusu shule katika enzi ya AI.
Kwa nchi za Afrika, changamoto ni ya sasa. UNESCO inasema inataka kutafakari kile kinachohesabika kuwa “ukweli” katika mazingira yaliyojaa maudhui yaliyotengenezwa kwa njia bandia, misuguano ambayo AI inaleta katika mifumo ya elimu, na mipaka mipya inayojitokeza kati ya mamlaka ya kidijitali, maslahi ya umma na suluhisho za kijamii. Mtazamo huu unaendana na msimamo wa Umoja wa Afrika, ambao mwaka 2024 uliidhinisha Mkakati wa Bara wa Akili Bandia unaotegemea mtazamo wa Kiafrika, unaozingatia maendeleo, maadili na ujuzi.
Kutoa mafunzo, kuweka kanuni na kuendana na hali: changamoto kwa wizara
Mjadala ulianza kwa hotuba kuu iliyotolewa na Shingai Manjengwa, mkuu wa elimu ya AI katika Mila, Taasisi ya Akili Bandia ya Quebec. Safari yake imevuka mabara: alizaliwa Zimbabwe, akapitia Afrika Kusini, akasomea Marekani na kuhamia Kanada. Wasifu huu unamwezesha kuzungumzia Afrika bila kuipa taswira ya kigeni au kuizungumzia kwa umbali. Kwa maoni yake, AI inafanana na teknolojia inayopaswa kujifunzwa na kutawaliwa kama umeme: kwa kutoa elimu kuihusu, kuiwekea kanuni na kuhakikisha inatumika kwa usalama.
Kiini cha hoja yake ni rahisi. AI inaweza kusaidia, lakini pia inaweza kupotosha. Wakati mwingine modeli hutoa majibu yasiyo sahihi kwa uhakika unaopotosha. Pia hurudia upendeleo uliopo kwenye data iliyotumiwa kuzifundisha. Darasani, hilo linamaanisha mwanafunzi anaweza kupata jibu linaloonekana kuwa sahihi lakini si sahihi, na mwalimu anaweza kutegemea zana ambayo haijaelewa vizuri muktadha wa eneo husika. Kwa hiyo, mtaalamu huyo anakumbusha kwamba AI haiwezi kuchukua nafasi ya usimamizi wa binadamu wala kujifunza misingi. Kabla ya kuwapa vijana zana hizi, ni lazima wafundishwe kuzitumia.
Tahadhari hii ina uzito mkubwa barani Afrika, ambako serikali zinajaribu kutumia AI kuendeleza kisasa bila kuzidisha migawanyiko iliyopo. Umoja wa Afrika unakumbusha kwamba AI inaweza kusaidia uvumbuzi, ajira zenye ujuzi wa juu, afya, kilimo na elimu, lakini ni sharti nchi ziwe na mikakati ya kitaifa iliyoratibiwa. Vilevile, Tume ya Kiuchumi ya Umoja wa Mataifa kwa Afrika inasisitiza kwamba utawala wa AI lazima uambatane na taasisi imara, mifumo ya tathmini na uwezo wa kiufundi.
Nchini Kenya, mtazamo huu tayari umejumuishwa katika mkakati wa kitaifa wa 2025-2030, uliochapishwa na Wizara ya Teknolojia ya Habari na Uchumi wa Kidijitali. Waraka huo unahusisha AI moja kwa moja na kilimo, afya, utawala na elimu, huku ukisisitiza azma ya kutengeneza suluhisho za ndani. Nchini Zimbabwe, vyanzo vya kitaasisi na kiuchumi pia vinataja mkakati wa kitaifa wa 2026-2030, uliobuniwa kuzingatia kukuza vipaji, miundombinu iliyo chini ya mamlaka ya nchi, matumizi katika sekta mbalimbali na utawala wenye maadili.
Lugha za Afrika, data za ndani na mamlaka ya kielimu
Suala la lugha linaipa mada hii uzito wa pekee. Shingai Manjengwa hujaribu modeli kubwa za AI kwa kutumia Kishona, lugha yake ya kwanza, na bado anakumbana na makosa mengi. Tatizo hili linahusu zaidi ya tafsiri pekee. Mifumo ya AI ikifundishwa hasa kwa Kiingereza, hushindwa kuelewa vizuri nuances za kitamaduni, marejeo ya kielimu na matumizi ya lugha za mahali. Hata hivyo, kwa mamilioni ya wanafunzi, lugha ya kufundishia tayari ni kikwazo cha kwanza kinachosababisha ukosefu wa usawa. Kwa hiyo, AI inaweza kupanua upatikanaji wa maudhui, lakini pia inaweza kuendeleza mpangilio unaozipa lugha baadhi ya nafasi za juu kuliko nyingine ikiwa tatizo halitashughulikiwa mapema.
Hata hivyo, bara hili halianzi kutoka sifuri. Mitandao kama Deep Learning Indaba tayari imejenga jumuiya ya watafiti, wahandisi na walimu wa Kiafrika wanaojishughulisha na ujifunzaji wa mashine. Kazi hii ni muhimu kwa kuwa inapunguza utegemezi wa modeli zilizobuniwa kwingine na kufungua njia kwa matumizi yanayozingatia hali halisi za Afrika. Kwa upande wake, UNESCO imejumuisha katika mpango wake wa 2026 mada kama mamlaka ya kidijitali, AI yenye manufaa kwa umma na mbinu za kijamii. Kwa maneno mengine, mjadala hauhusu tena tu kuchagua kati ya uvumbuzi na tahadhari; unauliza nani anayedhibiti matumizi, data na malengo.
Hapo ndipo suala hili linakuwa la kisiasa, kwa maana pana na chanya ya neno hilo. Ikiwa maudhui yaliyotengenezwa kwa Kishona, Kiwolof, Kipulaar, Kiswahili au Kiamhari yatatumika kufundisha mifumo ya kibiashara inayohifadhiwa nje ya bara, thamani itakayozalishwa haitarejea moja kwa moja kwa jamii zilizotoa malighafi ya lugha na utamaduni. Shingai Manjengwa anauliza swali hili bila kutia chumvi wala kulikwepa: serikali na jamii lazima ziamue ni maarifa gani yanaweza kushirikiwa, na nani, na kwa madhumuni gani. Katika bara ambako UNESCO na Tume ya Kiuchumi ya Umoja wa Mataifa kwa Afrika bado zinakumbusha kuhusu vikwazo vya upatikanaji wa umeme na intaneti, matumaini yanayowekwa katika AI hayawezi kutenganishwa na suala la miundombinu.
Miezi ijayo itaonyesha kama matamko ya mawaziri yatageuka kuwa bajeti, programu za mafunzo na zana zinazofaa kwa shule za Afrika. Jaribio halisi litakuwa kwenye vitabu vya kiada, majukwaa ya elimu, vituo vya kuwafunza walimu na kanuni za upatikanaji wa data. Umuhimu wa suala hili kwa bara zima uko wazi: Afrika haikosi utaalamu wala mikakati. Sasa inapaswa kubadili msingi huo kuwa uwezo endelevu, nchi moja baada ya nyingine, huku ikizingatia kwa pamoja mamlaka ya kidijitali, lugha, usawa na ubora wa ujifunzaji.



