Ufunguzi wa kisiasa, lakini mazingira tayari yamegawanyika
Katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo, kila tangazo la mazungumzo huzua matarajio makubwa. Mara nyingi huwauliza Wakongo swali lilelile: je, bado inawezekana kufikia mwafaka wa kisiasa wakati mashariki mwa nchi bado iko chini ya shinikizo, hali ya kutoaminiana imetawala na mapambano ya kitaasisi yanaendelea sambamba? Tangazo la Félix Tshisekedi limefufua swali hilo wakati Kinshasa ikijaribu kuunganisha amani ya ndani, mshikamano wa kitaifa na hatua za kukabiliana na vita katika majimbo ya mashariki.
Mazingira ni magumu. Mkuu wa nchi ametangaza «mazungumzo ya kitaifa kwa ajili ya amani, mshikamano na ujenzi upya wa dola», yakianza kwa mashauriano katika majimbo yote 26, kabla ya mkutano mkuu kufanyika Kinshasa. Mbinu hiyo pia inajumuisha amri ya rais ya kuunda kamati ya maandalizi. Wakati huohuo, suala la usalama bado ni la msingi: AFC/M23, kundi lenye silaha ambalo Kinshasa linahusisha na mgogoro wa mashariki, halitajumuishwa katika mazungumzo ya kisiasa mradi silaha bado zinatumika. Kwa hiyo, suala hili linavuka ulingo wa kisiasa wa Kinshasa pekee. Linahusu pia mizani ya nguvu katika eneo la Maziwa Makuu na mifumo ya upatanishi ambayo tayari inatumika, hasa Doha na chini ya usimamizi wa washirika wa kikanda na Umoja wa Mataifa.
Mvutano waanza kuhusu mbinu, orodha ya washiriki na maana ya mazungumzo
Mfarakano wa kwanza unahusu kanuni za mchezo. Muungano wa Article 64, unaojumuisha viongozi kadhaa wa upinzani, unakataa mashauriano ya majimbo na unaendelea kutetea msimamo wake wa «mazungumzo ya kitaifa jumuishi» yanayotegemea dhamana zilizojadiliwa. Unashuku kuwa serikali inataka kudhibiti muundo, ratiba na matokeo ya majadiliano. Kutokuaminiana huku ni sehemu ya mfululizo wa mvutano uliodumu kwa miezi kadhaa, ulioangaziwa na maonyo ya upinzani dhidi ya marekebisho yoyote ya katiba na mijadala kuhusu mustakabali wa mfumo wa kitaasisi wa Congo.
Ndani ya upinzani huo, sauti kadhaa zinakataa mazungumzo kuongozwa na serikali pekee. Zinasema rais hawezi kuwa mshiriki, mwandaaji na mwamuzi kwa wakati mmoja. Hoja hiyo ni ya kisiasa, lakini pia ina uzito wa kiishara: katika nchi ambako mabadiliko ya uongozi mara nyingi yamekuwa dhaifu, uaminifu wa mazungumzo hutegemea zaidi imani kwa anayeyaita na wanaoweka kanuni zake kuliko tangazo lenyewe. Kwa hiyo, upinzani unaunganisha suala hilo na Katiba ya 2006, ukomo wa mihula ya urais na hofu ya marekebisho yaliyotengenezwa kwa manufaa ya upande mmoja.
Wengi serikalini, kwa upande wao, wana mtazamo tofauti. Viongozi wa Muungano Mtakatifu wanaunga mkono hatua ya rais na kuihusisha na juhudi za kuimarisha mshikamano wa kitaifa. Urais pia umetoa ishara ya uwazi kwa kuwapokea wawakilishi wa madhehebu ya dini, wakiwemo CENCO na ECC, ambazo kwa miezi kadhaa zimekuwa zikitetea mfumo wa kitaifa jumuishi na wenye utulivu. Ushiriki wa viongozi wa dini si jambo la pembeni. Katika DRC, makanisa mara nyingi huwa kiungo kati ya taasisi, upinzani na asasi za kiraia, hasa pale imani ya kisiasa inapokuwa ndogo.
Suala jingine tayari linawagawa wahusika: nafasi ya wale ambao bado wanapigana kwa silaha. Félix Tshisekedi amesema kuwa makundi yenye silaha hayatashiriki katika mfumo huu wa kisiasa mradi yanaendelea kufuata mkondo wa kijeshi. Msimamo huu unaendana na maazimio ya Baraza la Usalama, yanayotaka kusitishwa kwa mapigano, M23 kuondoka katika maeneo kadhaa na kurejea kwa mazungumzo ya kidiplomasia. Lakini una matokeo ya kiutendaji: mazungumzo ya kitaifa yanaweza kuweka wazi hali ya kisiasa ya Congo, bila kuchukua nafasi ya mazungumzo ya Doha, ambako suala la vita vya silaha linaendelea kwa mkondo wake.
Yanayojadiliwa Kinshasa yanavuka ukumbi wa mazungumzo
Mjadala huu hauhusu mji mkuu pekee. Kinshasa, mapambano ni ya kitaasisi. Mashariki mwa nchi, ni ya kiusalama. Katika majimbo, ni ya kijamii, kwa kuwa wananchi wanatarajia si kauli mbiu bali matokeo yanayoonekana: usafiri salama zaidi, utawala ulio karibu nao, shule zilizo wazi, masoko yenye utulivu, barabara zinazopitika na mwisho wa vita vinavyoathiri familia zilizohama makwao na uchumi wa eneo hilo. Mazungumzo yaliyotangazwa yatapimwa kwa vigezo hivyo pekee. Yakibaki ndani ya hesabu za kila upande, yataongeza hali ya kutilia shaka. Yakisaidia kuweka wazi vipaumbele vya kitaifa, yanaweza angalau kupunguza nafasi ya mashaka.
Pia, mfululizo huu wa matukio unapaswa kutazamwa katika kiwango cha kikanda. Mgogoro wa Congo hauhusu Wakongo pekee. Unahusisha Afrika ya Kati, mifumo ya ICGLR, Umoja wa Afrika na juhudi mbalimbali za upatanishi katika eneo la Maziwa Makuu. Azimio la 2773 la Baraza la Usalama linakumbusha kuwa kutatua mgogoro kunahitaji juhudi zilizoratibiwa, si mazungumzo ya pande mbili yaliyotengwa. Ndiyo maana kila tangazo la mazungumzo Kinshasa hufuatiliwa nje ya mipaka ya taifa: linaweza kuimarisha ulinganifu wa michakato au kuleta pengo kati ya siasa za ndani na juhudi za nje za kutatua suala la usalama.
Msimamo wa Marekani, uliotolewa na Massad Boulos, unaelekea upande huohuo: mazungumzo «jumuishi na yenye kujenga» yanaelezwa kuwa njia ya kuleta amani, mradi yasiwe ya kufungia wengine nje wala ya kimfumo tu. Shinikizo hilo la kidiplomasia ni muhimu, lakini haliondoi suala kuu kwa Wakongo: nani anazungumza kwa niaba ya nani, katika mfumo upi na kwa dhamana zipi. Amri zijazo za rais zitaonyesha iwapo serikali inakubali kugawana kweli udhibiti wa taratibu au inataka tu kuweka mashauriano ambayo tayari yamedhibitiwa ndani ya mipaka. Hapo ndipo uaminifu wa mchakato utakapopimwa.
Kwa sasa, jambo moja liko wazi: mapambano kuhusu mazungumzo ya kitaifa yameanza kabla hata ya vikao kufunguliwa. Yanahusu mbinu, washiriki na kipaumbele kati ya amani ya ndani na utatuzi wa mgogoro mashariki. Katika DRC, mara nyingi ndivyo vipindi vikuu vya kisiasa huchukua mwelekeo: kwanza mzozo kuhusu mfumo, kisha mazungumzo kuhusu masuala ya msingi. Siku zijazo zitaonyesha iwapo Kinshasa inajenga mfumo wa kweli wa maelewano au iwapo nchi inaingia katika kipindi kingine cha mashauriano yasiyo na imani ya pamoja.



