Nchi inayozalisha zaidi ya inavyotumia
Dodoma, swali si tena tu jinsi ya kuwasha taa katika nyumba za Watanzania. Sasa limekuwa suala la kimkakati: ifanywe nini kwa umeme uliozidi, huku nchi jirani nazo zikijaribu kuhakikisha zinapata umeme wa kutosha? Bwawa la Julius Nyerere linapoongeza uzalishaji, Tanzania inabadilisha msimamo wake. Haijionyeshi tena tu kama nchi inayojitahidi kufikia maendeleo, bali kama mshiriki wa baadaye katika biashara ya nishati ya kikanda.
Mabadiliko haya ni sehemu ya mwelekeo mpana zaidi wa Afrika Mashariki na Kusini mwa Afrika. Tanzania ni mwanachama wa Eastern Africa Power Pool, soko la umeme la kikanda la Afrika Mashariki, na Southern African Power Pool, jukwaa la biashara ya umeme Kusini mwa Afrika. Mifumo hii si ya mapambo tu. Inasaidia kutumia kwa pamoja umeme wa ziada, kuimarisha uthabiti wa gridi na kuwezesha mauzo ya umeme kuvuka mipaka pale miunganisho ya gridi inapokuwa tayari.
Bwawa la Julius Nyerere linabadilisha hali
Msingi wa mabadiliko haya ya nguvu ni Julius Nyerere Hydropower Project, iliyojengwa kwenye Mto Rufiji, takriban kilomita 350 kutoka Dar es Salaam. Vyanzo rasmi vya Tanzania vinakadiria uwezo wake wa kuzalisha umeme uliowekwa kuwa MW 2,115. TANESCO pia inasema kituo hicho kilianza kuingiza umeme kwenye gridi ya taifa kuanzia Februari 2024, kabla ya vitengo vingine kuanza kufanya kazi hatua kwa hatua.
Serikali ya Tanzania sasa inasema uwezo wa jumla wa uzalishaji umeme nchini umefikia MW 4,646, huku mahitaji ya kilele yakiwa MW 2,271. Hesabu iko wazi: basi kungekuwa na ziada ya kinadharia ya MW 2,375. Ziada hii bado haimaanishi kuwa umeme unasafirishwa kwenda kila mahali mara moja. Lakini inaipa nchi nafasi mpya, hasa baada ya miaka ambayo kipaumbele kilikuwa kwanza kuziba pengo la ndani.
Kuanza kwa uzalishaji wa bwawa hili pia kuna umuhimu wa viwanda. Serikali inaeleza kuwa uzalishaji huu mkubwa utasaidia ukuaji wa viwanda, usambazaji wa umeme kwa kaya na kuvutia uwekezaji katika maeneo ya kiuchumi. Wakati huohuo, TANESCO inakumbusha kuwa upanuzi wa gridi ya usafirishaji wa umeme ni muhimu ili kufikisha nishati hiyo kwenye maeneo ya matumizi na mipakani. Uwezo wa uzalishaji bila njia zinazofaa za kusafirisha umeme hauwezi kuwa nguvu ya kibiashara.
Kenya, Zambia, Burundi na DRC zanufaika
Nchi za kwanza kutajwa katika kinyang’anyiro cha kupata umeme wa Tanzania ni Kenya na Zambia. Waziri wa Nishati wa Tanzania alisema Dar es Salaam tayari imefikia makubaliano na Lusaka ya kuuza umeme, na kwamba kuna utaratibu wa ushirikiano na Nairobi wa kununua na kuuza umeme kulingana na mahitaji ya kila upande. Biashara hii ni sehemu ya uhusiano wa muda mrefu wa umeme kati ya nchi jirani, lakini inapata umuhimu mpya kutokana na ziada ya umeme wa Tanzania.
Burundi na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo pia zimetajwa kuwa masoko yanayoweza kununua umeme. Kwa Burundi, manufaa ni uwezekano wa kubadilisha vyanzo vya uagizaji na kuboresha usalama wa upatikanaji wa umeme. Kwa DRC, sababu ni pana zaidi: nchi hiyo bado inakabiliwa na ukosefu mkubwa wa huduma za umeme na udhaifu wa baadhi ya gridi za kikanda, licha ya kuwa na uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji. Katika hali zote mbili, Tanzania inaweza kuwa msambazaji muhimu, iwapo miunganisho ya gridi itakamilika.
Soko la kikanda haliishii kwenye matangazo tu. Laini ya Tanzania–Zambia, inayojulikana mara nyingi kama TAZA, imekusudiwa kuwezesha kusafirisha umeme kuelekea kusini. Kwa upande wa Kenya, mamlaka zimethibitisha kuwa makubaliano ya wheeling, yaani kusafirisha umeme kupitia gridi ya nchi nyingine, tayari yanatumika kama msingi wa kiufundi wa baadhi ya miamala ya kikanda. Kwa maneno mengine, biashara ipo, lakini bado inategemea miundombinu na mifumo ya kisheria.
Mabadiliko haya yana maana gani kwa Tanzania
Kwa Tanzania, kuna mambo mawili muhimu. Kwanza, kukidhi mahitaji ya ndani yanayoongezeka kutokana na ukuaji wa miji, usafiri, vifaa vya umma na viwanda. Pili, kubadilisha ziada ya kinadharia kuwa mapato halisi. Katika uchumi unaotaka kuharakisha uzalishaji wa bidhaa viwandani, umeme si huduma ya umma tu. Unakuwa kichocheo cha ushindani, hasa kwa sekta zinazotumia umeme mwingi.
Lakini maamuzi ya kisiasa bado ni magumu. Kipaumbele cha taifa hakiwezi kutolewa mhanga kwa ajili ya mauzo ya nje. Hivyo, serikali ya Tanzania inapaswa kusawazisha mambo matatu: uhakika wa gridi ya ndani, upatikanaji wa umeme kwa kaya na biashara ndogo, na azma ya kuuza umeme nje ya mipaka. Uaminifu wa hadhi mpya ya nchi katika sekta ya nishati utategemea uwiano huo.
Changamoto nyingine ni fedha. Bwawa la Julius Nyerere lilijengwa kwa fedha za umma za Tanzania, na miundombinu ya usafirishaji wa umeme nayo ina gharama kubwa. Ili kurudisha gharama za uwekezaji huu, mauzo ya umeme lazima yawe ya mara kwa mara, yawe yamewekewa mikataba na yaweze kutekelezwa kiufundi. Hapo ndipo diplomasia ya nishati inakuwa muhimu: makubaliano yaliyosainiwa yana maana tu ikiwa gridi inaweza kuyatekeleza, vituo vya kupoza na kubadilisha umeme viko tayari na laini za kuunganisha gridi zinaweza kustahimili mzigo.
Umuhimu wa kikanda na wa bara
Mabadiliko haya nchini Tanzania yana umuhimu unaovuka mipaka ya Afrika Mashariki. Yanaonyesha mwelekeo mpana zaidi barani: nchi zilizo na ziada ya muda au ya kudumu zinatafuta njia za kupata mapato kutokana nayo, huku nyingine zikihakikisha zinaagiza umeme ili kuepuka kukatika kwa huduma na kusaidia ukuaji. Hivyo, umeme unakuwa chombo cha kuunganisha Afrika, kama zilivyo barabara, bandari na njia za reli.
Katika hali hii, Tanzania inaongeza ushawishi wake ndani ya Jumuiya ya Afrika Mashariki na katika mifumo ya biashara ya umeme barani. Hata hivyo, kuimarika huku si jambo la moja kwa moja. Kutategemea kukamilika kwa miunganisho ya gridi, uwezo wa TANESCO kusimamia uzalishaji na usambazaji, na uimara wa mikataba ya kibiashara na nchi jirani. Hata hivyo, ujumbe uko wazi: Dodoma, umeme si suala la huduma ya umma tu tena. Unakuwa chombo cha kuimarisha nguvu za kiuchumi za kikanda.



