Jibu la kisheria kwa hofu halisi ya ulimwengu wa kidijitali
Kwenye skrini, uvumi unaweza kusambaa kwa kasi kuliko marekebisho yake. Nchini Angola, mamlaka imeamua kukabiliana na hatari hii kwa sheria. Hivyo, nchi hiyo inaingia katika kipindi ambacho mapambano dhidi ya taarifa potofu hayategemei tena kauli za umma pekee, bali pia mfumo mkali zaidi wa adhabu na usimamizi.
Mabadiliko haya yanajiri katika mazingira ya kikanda ambamo mataifa ya Afrika yanatafuta njia bora za kudhibiti maudhui ya kidijitali, huku yakijaribu kulinda anga ya umma na kuhofia matumizi ya kisiasa ya sheria hizo. Angola, ambayo mji mkuu wake ni Luanda, ni mwanachama wa SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, yenye nchi wanachama 16. Katika kiwango cha bara, suala hili linahusu pia jinsi demokrasia za Afrika zinavyodhibiti intaneti bila kudhoofisha uhuru wa kujieleza.
Sheria ya Angola inaelekeza nini
Sheria dhidi ya taarifa za uongo mtandaoni ilianza kutumika Alhamisi, Agosti 6, baada ya kuchapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali Jumanne, Agosti 4, kwa mujibu wa taarifa zilizotolewa na mamlaka za Angola na kuripotiwa na vyombo vya habari vya nchini humo. Bunge liliidhinisha kwa jumla sheria hiyo Januari 2026, baada ya serikali kuanza kuiandaa Oktoba 2025, kisha ikatangazwa rasmi Julai na Rais João Lourenço.
Sheria hiyo inaweka dhima ya madai na ya jinai kwa watu wanaopatikana na hatia ya kusambaza taarifa za uongo mtandaoni. Inatoa adhabu ya kifungo cha mwaka mmoja hadi mitatu kwa kusambaza maudhui ya uongo, miaka mitatu hadi minane iwapo maudhui hayo yatachochea chuki au kuharibu sifa ya watu au taasisi, na hadi miaka kumi iwapo usambazaji huo utahatarisha michakato ya uchaguzi au usalama wa taifa. Pia imetangazwa kuwa faini zinaweza kufikia mara 400 ya mshahara wa chini wa taifa.
Sheria hiyo haishii kwenye adhabu pekee. Kwa mara ya kwanza, inatoa ufafanuzi wa kisheria wa dhana kadhaa zinazohusiana na teknolojia ya kidijitali, zikiwemo taarifa za uongo, video au sauti ghushi zilizotengenezwa kwa teknolojia ya deepfake, upotoshaji wa taarifa, akaunti zisizo halisi, maudhui yaliyobadilishwa na mitandao ya usambazaji wa bandia. Pia inahusu maudhui yaliyoundwa nje ya nchi, mradi yanalenga umma wa Angola.
Majukwaa ya kidijitali pia yanalengwa. Yanapaswa kuweka mifumo ya uwazi, kuwasilisha ripoti za kila mwezi kwa mdhibiti wa mawasiliano ya simu na kuondoa maudhui husika; yasipofanya hivyo, yanaweza kuwajibishwa. Serikali inawasilisha mfumo huu kama chombo cha kuwalinda wananchi na taasisi katika mazingira ya kidijitali yanayokua kwa kasi.
Mjadala hauhusu taarifa potofu pekee
Msimamo wa mamlaka uko wazi: kusambaa kwa maudhui ya uongo hakuathiri siasa pekee, bali pia maisha ya kijamii, mahusiano ya kifamilia na uthabiti wa taasisi. Wizara inayosimamia sekta hiyo ilieleza tangu mwaka 2023 kwamba upotoshaji wa taarifa, kashfa na udanganyifu wa kidijitali vimekuwa jambo kubwa, linaloonekana kuathiri sifa za watu na ufanisi wa taasisi.
Hata hivyo, ukosoaji pia uko wazi. Kiini cha mjadala ni mdhibiti anayehusika na kutekeleza sheria hiyo, INACOM, taasisi ya umma iliyo chini ya usimamizi wa Wizara ya Mawasiliano ya Simu, Teknolojia ya Habari na Mawasiliano ya Kijamii. Baraza lake la usimamizi huteuliwa kwa amri ya mkuu wa nchi, jambo linalozidisha wasiwasi wa wale wanaohofia kuwa utekelezaji wake utakuwa karibu mno na serikali.
Kwa hiyo, baadhi ya wachunguzi wa Angola wanaona kuwa tatizo si kanuni ya sheria pekee, bali pia mnyororo wa maamuzi unaoizunguka. Mamlaka inayopokea taarifa za malalamiko, kudhibiti majukwaa na kuanzisha taratibu za kisheria inapokuwa chini ya serikali, mpaka kati ya udhibiti halali na shinikizo la kisiasa huwa dhaifu zaidi. Huu ni wasiwasi wa kitaasisi, si mabishano ya kinadharia.
Wasiwasi huo unaongezewa uzito na takwimu pana zaidi. Africa Check imeandika kwamba kati ya mwaka 2016 na miaka iliyofuata, nchi 11 za Afrika ilizochunguza zilikaribia kuongeza mara mbili idadi ya sheria na kanuni zinazoadhibu “taarifa za uongo”, kutoka 17 hadi 31. Shirika hilo pia limebainisha kuwa baadhi ya sheria hizo hazihitaji kila mara uthibitisho wa madhara halisi ili mashtaka yafunguliwe.
Mabadiliko haya yanamaanisha nini kwa Waangola na eneo hilo
Kwa mamlaka, mfumo mpya unapaswa kupunguza kampeni zilizoratibiwa za upotoshaji, hasa wakati wa kukaribia kwa matukio ya kisiasa, katika nchi ambamo taarifa za uongo zinaweza kuleta madhara halisi kwa haraka. Kwa waandishi wa habari, wanaharakati na watumiaji wa kawaida, hatari ni kinyume chake: sheria inaweza kutumiwa kuzuia ukosoaji, uchunguzi au maoni. Kwa hiyo, mpaka kati ya mambo hayo utategemea zaidi namna sheria itakavyotekelezwa kuliko maandishi yake pekee.
Mazingira ya Angola yanaipa mjadala huu umuhimu wa pekee. Serikali imeanzisha miradi kadhaa ya mageuzi ya kidijitali, huku taasisi za umma zikisisitiza usalama wa mtandao, utawala wa kidijitali na kuboresha utendaji wa utawala. Katika mazingira hayo, suala si kuadhibu matumizi mabaya tu, bali pia kuweka kanuni zilizo wazi kwa anga ya kidijitali ambayo sasa ni muhimu katika maisha ya kiuchumi, kijamii na kisiasa.
Katika eneo la SADC, Angola inaungana na mataifa mengine yanayotafuta uwiano ambao bado haujatulia kati ya mamlaka ya kidijitali ya nchi na dhamana za kidemokrasia. Katika kiwango cha Afrika, sheria ya Angola inafufua swali la muda mrefu: tunawezaje kupambana na udanganyifu mtandaoni bila kuipa serikali mamlaka mapana kupita kiasi ya kuamua yanayoweza kusemwa, kushirikiwa au kupingwa? Sasa mvutano huu hauhusu uchaguzi pekee. Unahusu utawala wa kawaida wa intaneti.
Jaribio linalofuata litakuwa utekelezaji. Iwapo mamlaka zitachapisha mwongozo wa utekelezaji ulio wazi, rufaa zitapatikana kwa ufanisi na adhabu zitakuwa sawia, sheria hiyo inaweza kuchukuliwa kama chombo cha udhibiti. Iwapo itatumiwa hasa kudhibiti sauti zisizopendeza, itaongezwa kwenye orodha ndefu ya sheria za Afrika zinazodaiwa kulinda mjadala wa umma, lakini huishia kuuzuia.



