Jibu lazima liwe na kasi kuliko virusi
Mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, kila saa ni muhimu. Mlipuko unapoenea katika maeneo yaliyojitenga, swali moja hutawala mengine yote: je, zana za kisayansi zinaweza kufika haraka vya kutosha kuokoa maisha, wakati maambukizi yakiendelea? Mlipuko wa ugonjwa wa virusi vya Ebola unaosababishwa na aina ya Bundibugyo, ambao umekuwa ukiendelea tangu 15 Mei 2026, umeweka tena dharura hii katikati ya mwitikio wa afya nchini Kongo.
Hali hii haihusu jimbo la Ituri pekee. Majimbo ya Kivu Kaskazini, Kivu Kusini, Haut-Uélé na Tshopo pia yameathirika, katika mazingira yenye ukosefu wa usalama, kuhama kwa watu na safari za kuvuka mipaka kati ya Uganda na Sudan Kusini. Katika ngazi ya bara, Africa CDC imeainisha mlipuko huu kuwa dharura ya afya ya umma inayohatarisha usalama wa bara, huku WHO ikiutangaza kuwa dharura ya afya ya umma yenye umuhimu wa kimataifa.
Majaribio yaanza kabla ya uamuzi wa kisayansi
Utafiti unaendelea katika nyanja mbili. Kwa upande wa kinga, Chuo Kikuu cha Oxford kilianzisha tarehe 13 Julai mjini Oxford awamu ya kwanza ya majaribio ya chanjo dhidi ya Bundibugyo, kwa lengo la kutathmini usalama na mwitikio wa kinga kwa watu wazima 50 wenye afya, wenye umri wa miaka 18 hadi 55. Jaribio hilo tayari limehusisha mtu wa kwanza aliyejitolea kupokea chanjo tarehe 24 Julai.
Kazi inayoendelea nchini Uingereza ni sehemu ya juhudi pana zaidi, zilizoharakishwa na maandalizi ya mapema. WHO ilipendekeza tangu mwishoni mwa Mei kutathmini chanjo na matibabu yanayoweza kutumika, ikifafanua kuwa hakuna chanjo iliyoidhinishwa wala tiba mahususi iliyokuwapo dhidi ya aina hii. Wakati huo, shirika hilo lilichagua chanjo ya dozi moja ya rVSV Bundibugyo kuwa mojawapo ya njia zilizopewa kipaumbele na kusisitiza kwamba ingechukua miezi kadhaa kabla ya chanjo inayoweza kutumika kuwa tayari kwa tathmini pana zaidi ya kitabibu.
Wakati huohuo, taarifa zilizochapishwa nchini Kanada na kuripotiwa na Reuters zinaonyesha kuwa chanjo nyingine ya majaribio ya Moderna imeingia awamu ya kwanza nchini humo. Kampuni hiyo ilitangaza tarehe 4 Agosti kuwa washiriki wa kwanza wamechanjwa katika jaribio la Kanada la chanjo yake ya mRNA-1469 dhidi ya Bundibugyo. Majaribio ya awamu ya kwanza bado hayaonyeshi kama chanjo inakinga kweli: kwanza huthibitisha uvumilivu wa mwili, dozi na mwitikio wa kinga.
Nchini DRC, matibabu yanajaribiwa kwa wagonjwa
Hata hivyo, hatua muhimu zaidi inafanyika nchini DRC, karibu na wagonjwa. WHO ilithibitisha tarehe 2 Julai kuanza kwa usajili wa wagonjwa katika jaribio la PARTNERS, linalofanyika katika vituo vya Kongo. Jaribio hilo linalinganisha dawa mbili za kuzuia virusi, kingamwili ya monokloni MBP134 na remdesivir, ili kubaini kama zinaboresha uwezekano wa kuishi kwa watu waliogunduliwa kuwa na ugonjwa huo.
Njia hii ni muhimu, kwa sababu ugonjwa unaendelea kuwapata wagonjwa wanaofika vituo vya afya wakiwa wamechelewa. Katika taarifa kadhaa za mwitikio, mamlaka za afya zimebaini kuwa sehemu kubwa ya vifo hutokea katika jamii kabla ya wagonjwa kupata huduma. Kwa maneno mengine, kadiri utambuzi unavyochelewa, ndivyo muda wa kumwingiza mgonjwa katika mpango wa matibabu unavyopungua haraka.
Kikwazo kikuu si cha kisayansi pekee. Ni cha vifaa na uratibu. Ili kumsajili mgonjwa katika jaribio, ni lazima kuthibitisha utambuzi, kuwa na timu iliyofunzwa, kuhakikisha ufuatiliaji wa kliniki na kukusanya data. WHO inaeleza kuwa idadi ndogo ya vituo vinavyoweza kutekeleza itifaki hiyo bado ni changamoto kubwa katika maeneo yaliyoathirika.
Jaribio jingine linahusu kinga baada ya mtu kukabiliwa na maambukizi, yaani tiba inayotolewa baada ya uwezekano wa kuambukizwa virusi ili kupunguza hatari ya kupata ugonjwa. WHO imesema kuwa obeldesivir, dawa ya kumeza ya kuzuia virusi, imechaguliwa kuwa tiba inayopaswa kupewa kipaumbele kwa mkakati huu. Hata hivyo, njia hii inategemea ufuatiliaji mzuri wa watu waliokutana na mgonjwa, jambo ambalo bado ni gumu katika baadhi ya maeneo yaliyoathirika mashariki mwa Kongo.
Takwimu zinaonyesha shinikizo lililo maeneo yaliyoathirika
Mwitikio huu unategemea kasi. Hata hivyo, viashiria vya ufuatiliaji vinaonyesha mapengo katika juhudi hizo. Kufikia tarehe 3 Agosti, mamlaka za afya zilikuwa zimehesabu watu 18 243 waliokutana na wagonjwa katika majimbo matano yaliyoathirika, lakini ni 14 300 tu waliokuwa wamefuatiliwa, sawa na asilimia 78,4. Kiwango hicho bado kiko mbali na lengo la kiutendaji la asilimia 95 lililotajwa na timu za mwitikio. Viwango vinatofautiana kati ya majimbo, huku ufuatiliaji ukiwa wa chini zaidi Haut-Uélé kuliko Ituri au Tshopo.
Jiografia inazidisha ugumu wa mwitikio. Taarifa za hali za WHO zinaonyesha kuwa mlipuko uliendelea kuenea mwezi Julai, huku maeneo 46 ya afya katika majimbo matano yakiathirika. Ituri ina idadi kubwa zaidi ya wagonjwa, huku Kivu Kaskazini, Haut-Uélé, Tshopo na Kivu Kusini yakiendelea kuathirika. WHO inasisitiza kuwa maambukizi yanaendelea kwa kiwango kikubwa na hatari ya kuenea katika eneo hilo bado iko juu kutokana na njia za safari.
Kwa hiyo, mwitikio wa kiutendaji bado unategemea hatua za kawaida, lakini muhimu: kuwatenga wagonjwa, kutoa huduma saidizi, kuzuia na kudhibiti maambukizi, kufuatilia watu waliokutana na wagonjwa, kuzika kwa heshima na usalama, na kushirikisha jamii. WHO inasema wazi: dhidi ya Bundibugyo, bado hakuna chanjo iliyoidhinishwa wala tiba mahususi iliyothibitishwa.
Janga hili linavuka mipaka ya Kongo
Hali hii inaeleza mengi kuhusu afya ya umma barani Afrika mwaka 2026. Kwa upande mmoja, sayansi inaendelea kwa kasi zaidi kuliko hapo awali kwa sababu itifaki zilikuwa tayari kabla ya wagonjwa wa kwanza kujitokeza. Kwa upande mwingine, ufanisi halisi unategemea mtandao wa mambo ya msingi: barabara, maabara, vituo vya matibabu, imani ya jamii, uratibu kati ya nchi jirani na ubadilishanaji wa data kwa haraka. Hivyo, mashariki mwa DRC panakuwa uwanja wa majaribio halisi wa ushirikiano wa afya wa kikanda.
Mkutano wa mawaziri uliofanyika Kampala tarehe 22 na 23 Mei, ulioshirikisha DRC, Uganda na Sudan Kusini, unaonyesha hali hii. Mwitikio hauwezi kusimama kwenye mpaka. Unategemea pia vituo vya ufuatiliaji, usafiri wa timu na mtiririko wa taarifa. Kwa Kinshasa, suala hili ni la afya; kwa majimbo ya mashariki, pia ni la kijamii na kiuchumi; na kwa eneo la Maziwa Makuu, limekuwa suala la usalama wa afya ya bara.
Wiki zijazo zitaonyesha kama majaribio ya kliniki yataweza kupata nafasi dhidi ya maambukizi. Itachukua muda kupata data za kwanza za chanjo za awamu ya kwanza. Kwa sasa, mapambano yataamuliwa zaidi katika vituo vya matibabu, na timu za maeneo yaliyoathirika na uwezo wa kuwafuatilia haraka watu waliokutana na wagonjwa kabla hawajatoweka katika njia za safari za mashariki mwa Kongo.



