Chaguo la ufadhili wa ndani linazidi kupata nguvu
Nairobi, mjadala hauhusu tena tu kiasi ambacho serikali ya Kenya inapaswa kukopa. Pia unahusu mahali inapopata fedha na bei inayokubali kulipa ili idhibiti deni lake. Katika hali ambapo tarehe za kulipa zinakaribia na masoko ya kimataifa bado yanaathiriwa na viwango vya riba na mabadiliko ya viwango vya ubadilishaji fedha, soko la ndani linakuwa nyenzo kuu kwa Hazina ya Kenya.
Mwelekeo huu ni sehemu ya mkakati mpana zaidi wa Jumuiya ya Afrika Mashariki, ambapo nchi kadhaa zinatafuta kuendeleza masoko ya mitaji yaliyo imara zaidi ili kupunguza utegemezi wa fedha za kigeni. Nchini Kenya, juhudi hizi zinaongozwa na Wizara ya Fedha, Benki Kuu ya Kenya na Ofisi ya Usimamizi wa Deni la Umma, kwa lengo lililotangazwa la kusambaza hatari vizuri zaidi na kuwapa wawekezaji wa ndani mtazamo ulio wazi zaidi.
Takwimu zinazoeleza mkakati wa bajeti
Tarehe 29 Julai, Waziri wa Fedha na Mipango ya Kiuchumi, John Mbadi, aliwasilisha mwelekeo wa ufadhili wa umma katika Jukwaa la Kila Mwezi la Soko la Dhamana. Kiasi kilichotajwa kwa mwaka wa fedha 2026/2027 ni shilingi za Kenya bilioni 987,36, sawa na takriban dola bilioni 7,63. Lengo hili linaonyesha nia iliyo wazi: kufadhili sehemu kubwa ya mahitaji ya serikali katika soko la ndani badala ya kutegemea zaidi mikopo ya nje.
Hata hivyo, uchambuzi wa nyaraka za bajeti unaonyesha umuhimu wa kutofautisha mifumo mbalimbali ya marejeo. Taarifa ya Sera ya Bajeti ya 2026 inaeleza kuwa, kwa mwaka wa fedha 2026/2027 pekee, ufadhili wa nakisi unahusisha shilingi bilioni 1 006,6 za deni la ndani na shilingi bilioni 99,5 za deni la nje. Kwa upande mwingine, mkakati wa usimamizi wa deni wa muda wa kati wa 2026/2027-2028/2029 unaweka mwongozo mpana zaidi, ambapo 84 % ya mikopo mipya inatarajiwa kutoka soko la ndani na 16 % kutoka kwa wadai wa nje. Kwa maneno mengine, takwimu hizi hazihusu wigo uleule, lakini zinaelekea kwenye mwelekeo mmoja: matumizi makubwa zaidi ya soko la ndani.
Wizara inasisitiza maendeleo ambayo tayari yamepatikana. Kwa mujibu wa hesabu zake, soko la ndani liliwezesha kukusanya shilingi bilioni 961,7 halisi katika mwaka wa fedha 2025/2026. Taarifa hiyo rasmi pia inaangazia deni la umma la jumla ya shilingi bilioni 11 814,47 mwishoni mwa Juni 2025, sawa na 67,8 % ya Pato la Taifa. Ukuaji huu unathibitisha uzito wa ufadhili wa ndani katika mfumo wa bajeti ya Kenya.
Soko lenye kina zaidi, lakini deni bado liko chini ya shinikizo
Kenya haichukui hatua hizi bila kuzingatia mazingira mapana. Deni la umma bado ni kubwa na Hazina yenyewe inakiri kuwa nchi inaendelea kuwa katika hatari kubwa ya madeni kupita uwezo wa kulipa, ingawa deni linachukuliwa kuwa endelevu. Katika waraka wa mkakati wa 2026, thamani ya sasa ya deni la umma inabaki juu ya kiwango cha 55 % ya Pato la Taifa hadi 2029, kabla ya kushuka chini ya kiwango hicho baadaye. Hii ina maana kwamba tahadhari bado inahitajika, licha ya kuimarika kwa baadhi ya viashiria.
Mamlaka zinategemea nyenzo kadhaa: kuongeza muda wa ukomavu wa dhamana, kupanua wigo wa wawekezaji, kuboresha ukwasi wa dhamana za serikali na kupunguza gharama ya kufadhili upya deni. Hazina pia inakumbusha kuwa ufadhili wa ndani unapaswa kusaidia kukuza kina cha soko la dhamana, wala si kuziba tu pengo la muda mfupi la fedha. Kwa mantiki hiyo, dhamana za muda wa kati na mrefu zinachukua nafasi kubwa zaidi kuliko hati fungani za Hazina za muda mfupi.
Viashiria vya uchumi mkuu vinaipa Nairobi nafasi fulani ya kutekeleza mipango yake, lakini haviondoi vikwazo vyote. Pato halisi la Taifa lilikua kwa 5,3 % katika robo ya kwanza ya 2026, kwa mujibu wa Ofisi ya Taifa ya Takwimu ya Kenya. Kwa upande wake, Benki Kuu ilidumisha kiwango chake cha riba cha msingi kuwa 8,75 % Juni 2026, huku benki, kampuni za bima na mifuko ya pensheni zikiendelea kufuatilia kwa karibu viwango vya soko la fedha na mapato ya dhamana za umma. Kuhusu bei, kupungua kwa kasi ya mfumuko wa bei kulikobainishwa na mamlaka za takwimu pia kumechangia kuboresha mazingira ya ufadhili.
Hata hivyo, imani ya wawekezaji wa ndani haisuluhishi kila kitu. Serikali inapokopa zaidi katika soko la ndani, inachukua sehemu ya akiba inayopatikana na inaweza kuongeza gharama ya mikopo kwa kampuni na kaya. Hapo ndipo usawa wa kisiasa wa suala hili unapojitokeza: kupata fedha za bajeti bila kuikaba sekta binafsi, na kuongeza muda wa kulipa deni bila kuongeza kupita kiasi gharama za kulihudumia baadaye.
Nairobi inataka kulinda nini, na Afrika inaangalia nini
Mbinu ya Kenya pia ina umuhimu katika kiwango cha bara. Uchumi kadhaa wa Afrika, kuanzia Afrika Mashariki hadi Afrika Kusini, unajaribu kujenga masoko ya dhamana ya ndani yaliyo imara zaidi ili kupunguza athari za mabadiliko ya viwango vya ubadilishaji fedha na kupunguza kukabiliwa na misukosuko ya masoko ya kimataifa. Kwa Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika, linalolenga kuimarisha biashara na mifumo ya fedha ndani ya Afrika, mfano wa Kenya unakumbusha kuwa soko imara la ndani ni miundombinu muhimu ya uchumi, kama barabara au bandari.
Kisa cha Kenya pia kinaonyesha nafasi inayozidi kukua ya taasisi za Afrika katika kuchambua deni. Hazina, Benki Kuu na Ofisi ya Takwimu hutoa data za kina, na jukwaa la kila mwezi kuhusu dhamana hutumika kama mahali pa kukutana kwa serikali na wawekezaji. Mbinu hii ya usimamizi iliyo wazi zaidi ni muhimu, kwa kuwa inaweza kupunguza kutokuwa na uhakika kuhusu ratiba ya utoaji wa dhamana na masharti ya ufadhili.
Hatua zinazofuata zitategemea mambo mawili. Kwanza, uwezo wa serikali kuzingatia mwelekeo wake wa bajeti na kudhibiti mahitaji ya kufadhili upya deni. Pili, kina halisi cha soko la ndani, yaani uwezo wake wa kununua kiasi kikubwa zaidi cha dhamana bila kusababisha mapato yake kupanda ghafla. Katika miezi ijayo, utoaji ujao wa dhamana, mwenendo wa mfumuko wa bei na tathmini ya mapato ya umma vitaonyesha iwapo Kenya inaweza kufadhili bajeti yake kwa uendelevu kwa kutegemea kwanza rasilimali zake za ndani.



