Mgodi unaweza kuanza tena shughuli bila bidhaa zake kufika sokoni. Kwa Kayelekera, kaskazini mwa Malawi, mtihani unaofuata sasa ni wa usafirishaji: kupitisha makinikia ya urani katika nchi tatu, kupata vibali vinavyohusiana na usafirishaji na kufika bandarini.
Tarehe 26 Oktoba 2026, Lotus Resources ilitangaza kuwa imepokea kibali cha Namibia cha usafirishaji na uuzaji nje, ambacho kampuni ilikitaja kuwa idhini kuu ya mwisho iliyohitajika kwa shehena yake ya kwanza. Hata hivyo, shehena hiyo bado haijaondoka. Arifa, ukaguzi na uthibitishaji maalumu kwa usafirishaji huo bado vinapaswa kukamilishwa.
Njia ya kupitia nchi tatu hadi Ufaransa
Malawi haina bandari. Kwa hiyo, makinikia hayo lazima yapitie nchi jirani ili kufika bandarini. Safari iliyopangwa inaanzia Kayelekera, inapitia Zambia na Namibia, kisha kufika Walvis Bay. Kutoka hapo, shehena inapaswa kusafirishwa hadi kituo cha kubadilisha urani cha Orano CE nchini Ufaransa. Mchakato huo hubadilisha makinikia ya mgodini kuwa malighafi inayoweza kuendelea na hatua za mzunguko wa nishati ya nyuklia.
Lotus inapanga shehena ya kwanza ya takriban pauni 145,000 za makinikia ya urani, zitakazogawanywa katika makontena manne. Usafirishaji wa barabarani kutoka mgodini ulitarajiwa kuanza katika wiki iliyofuata tangazo hilo, na nafasi ya kusafirisha kwa njia ya bahari kutoka Walvis Bay ilitengwa kwa mwezi Novemba. Kwa hiyo, ratiba hii bado ni makadirio ya kampuni, si uthibitisho kwamba bidhaa zimewasilishwa.
Kibali cha Namibia kinakamilisha idhini kuu zilizopatikana katika nchi zote tatu zinazohusika, kulingana na taarifa zilizochapishwa tarehe 26 Oktoba na Mining Weekly. Chombo hicho cha habari za madini cha Afrika Kusini na Engineering News pia zinaripoti kuwa njia hiyo inapitia Zambia na Walvis Bay. Hata hivyo, machapisho haya yananukuu hasa matangazo ya Lotus: kwa hiyo, maelezo ya kiutendaji yanapaswa kuchukuliwa kuwa taarifa zilizotolewa na kampuni.
Bado haijathibitishwa kuwa mauzo yatarudi
Kayelekera iliwahi kuiingiza Malawi katika soko la urani. Mgodi huo ulisimamisha shughuli zake mwaka 2014, baada ya kipindi cha kushuka kwa bei na matatizo ya kiuchumi. Benki ya Dunia ilikadiria mauzo ya urani nje kuwa dola milioni 169.9 mwaka 2013, kisha dola milioni 40.4 mwaka 2014, mwaka ambao shughuli zilisitishwa. Takwimu hizo zimo katika ripoti yake ya uchumi kuhusu Malawi.
Uzalishaji ulianza tena mwaka 2025, lakini kurejesha shughuli za uchimbaji si sawa na kurejesha mauzo ya nje ya mara kwa mara. Inahitajika kuzalisha makinikia yanayokidhi matakwa ya wanunuzi, kupanga usafirishaji wake na kuratibu sheria za mataifa kadhaa. Kwa hiyo, kila kibali na kila ukaguzi huwa hatua halisi kati ya madini yaliyochimbwa na mapato yatokanayo na mauzo ya nje.
Kwa mujibu wa data za kampuni zilizonukuliwa katika machapisho ya kifedha, Lotus inamiliki asilimia 85 ya mgodi huo na Serikali ya Malawi inamiliki asilimia 15. Lotus inalenga kufikia uzalishaji wa pauni milioni 2.4 kwa mwaka. Lengo hilo halihakikishi kwamba kiwango hicho kitafikiwa, wala kwamba uzalishaji wote utauzwa kwa kasi hiyo. Shehena ya kwanza ni hatua ya kibiashara, lakini bado haitoshi kutathmini uthabiti wa shughuli au mapato ya baadaye.
Kwa uchumi wa Malawi, suala ni mseto wa uchumi. Nchi hiyo bado iko katika hatari ya kuathiriwa na mabadiliko ya mapato yatokanayo na mauzo yake ya nje. Katika ripoti yake ya uchumi ya 2025, Wizara ya Fedha inaitaja Kayelekera miongoni mwa miradi ya uchimbaji iliyofufuliwa kupitia makubaliano na Serikali. Hata hivyo, kiasi kitakachonufaisha fedha za umma kitategemea, miongoni mwa mambo mengine, ujazo wa mauzo, masharti ya mradi na mwendelezo wa uzalishaji.
Manufaa yatakayofuatiliwa nje ya mgodi
Manufaa hayagawanywi kwa namna sawa miongoni mwa wahusika. Serikali inamiliki sehemu ya mgodi na inaweza kupata mapato ya umma ikiwa shughuli zitaendelea. Wafanyakazi na kampuni zinazotoa huduma za usafirishaji au nyinginezo zinaweza kunufaika na kufufuka kwa shughuli. Katika wilaya ya Karonga, ambako Kayelekera ipo, athari za eneo hilo pia zitategemea ajira za kudumu, ununuzi kutoka kwa kampuni za Malawi na usimamizi wa athari kwa mazingira. Kuongezeka kwa mauzo ya nje ya kitaifa pekee hakuthibitishi kuwa manufaa hayo yamesambazwa kwa upana.
Usafirishaji wa urani pia una masharti maalumu ya kinga dhidi ya mionzi na usalama. Vibali vilivyopatikana havichukui nafasi ya ukaguzi unaotakiwa kwa kila shehena. Tofauti hii ni muhimu: idhini ya jumla ya njia hiyo haimaanishi kuwa makontena manne tayari yameondoka mgodini au yamepitia hatua zote za udhibiti.
Suala hili lina umuhimu wa kikanda. Malawi, Zambia na Namibia ni wanachama wa Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC), shirika la ushirikiano wa kikanda lenye nchi wanachama 16. Njia hii inaonyesha kutegemeana kwa miundombinu na umuhimu wa bandari za kikanda kwa nchi zisizo na bandari. Pia inaonyesha kuwa usafirishaji wa rasilimali za kimkakati hutegemea uratibu kati ya mamlaka za kitaifa, si uzalishaji mgodini pekee. Orodha ya wanachama wa SADC inapatikana kwenye tovuti rasmi ya shirika hilo.
Kwa Malawi, kiashiria kinachofuata kitakuwa kuondoka kwa shehena hiyo, kisha kuendelea kwa usafirishaji wa mara kwa mara na uwezo wa Kayelekera kukaribia lengo lake la uzalishaji. Huko Lilongwe, mamlaka pia zitapimwa kwa namna zinavyofuatilia mapato, wajibu wa mwendeshaji na manufaa ya eneo husika. Hivyo, kurejea katika masoko ya kimataifa kutafanyika kwa hatua kadhaa: kuzalisha, kusafirisha, kuuza, kisha kubadilisha mauzo hayo kuwa manufaa yanayoweza kuthibitishwa kwa nchi.



