Mwaka mmoja baada ya uchaguzi wa rais, kesi zinazohusiana na ghasia za uchaguzi zinaendelea kuwalenga viongozi wa kisiasa nchini Côte d’Ivoire. Kwa vyama vya upinzani vinavyohusika, suala hilo linahusu zaidi ya hatima ya kila kiongozi: linagusa pia uwezo wao wa kujipanga na kushiriki katika mjadala wa umma.
Mahojiano Abidjan, mashtaka mazito
Ijumaa, tarehe 23 Oktoba 2026, viongozi wanne wa Chama cha Kidemokrasia cha Côte d’Ivoire (PDCI-RDA) na Chama cha Watu wa Afrika-Côte d’Ivoire (PPA-CI) waliwekwa chini ya uangalizi wa mahakama baada ya kuhojiwa, kwa mujibu wa mawakili wao. Walifika mbele ya kitengo cha kupambana na ugaidi cha mahakama ya mwanzo ya Abidjan.
Tangu Jumatatu, tarehe 19 Oktoba, angalau viongozi tisa wa upinzani wamewekwa chini ya hatua hiyo, wasema mawakili wao. Miongoni mwa waliotajwa ni Georges-Philippe Ezaley, makamu mwenyekiti wa PDCI-RDA, mkurugenzi wake mkuu Roger M’Bia, Aziz Thiam, pamoja na Fabrice Lago, naibu katibu mkuu wa PPA-CI. Mahojiano hayo yalifanyika kwa siku kadhaa. Taarifa zilizopo hazithibitishi kuwa watu wote walioitwa walipata uamuzi huo huo.
Mawakili wanasema mashtaka 17 yamefunguliwa dhidi ya kila mmoja wa wanaotuhumiwa. Yanaweza kujumuisha « vitendo vya kigaidi », « shambulio dhidi ya mamlaka ya serikali » na « mauaji ». Kwa mujibu wa mmoja wa mawakili, matendo yanayodaiwa yanahusiana na ghasia zilizotokea « kabla, wakati na baada ya uchaguzi wa rais » wa 2025. Mashtaka haya bado ni madai yanayochunguzwa katika kesi ya mahakama: kufunguliwa mashtaka au kuwekwa chini ya uangalizi wa mahakama si hukumu ya hatia.
Wimbi la sasa ni sehemu ya mfululizo wa kesi zinazowalenga viongozi wa PPA-CI. Viongozi wengine watatu wa chama hicho waliwekwa chini ya uangalizi wa mahakama wiki iliyotangulia, kwa mujibu wa taarifa zilizotolewa na mawakili wao. Makamu mwenyekiti wake wa nne, Justin Koné Katinan, yeye yuko kizuizini tangu tarehe 11 Septemba, kwa mujibu wa taarifa zilizotolewa kwenye kesi hiyo.
Uchaguzi wa rais ulioacha mvutano
Uchaguzi wa rais wa tarehe 25 Oktoba 2025 ulifanyika katika mazingira ya kisiasa yenye mivutano. Baraza la Katiba lilimtangaza Alassane Ouattara kuwa mshindi katika duru ya kwanza, kwa asilimia 89,77 ya kura zilizopigwa na ushiriki wa asilimia 50,10. Tume Huru ya Uchaguzi ilitangaza matokeo ya muda tarehe 27 Oktoba. Viongozi wakuu wa PDCI-RDA na PPA-CI hawakuwa wagombea.
Kesi za sasa zinahusu ghasia zilizohusishwa na kipindi hicho cha uchaguzi. Mamlaka zinasema mashtaka hayo yanalenga kubaini waliohusika na vitendo vya uhalifu. Kwa upande mwingine, upinzani unakemea kesi ambazo unaziona kuwa zimechochewa kisiasa. Hivyo, PDCI-RDA na PPA-CI zinapinga mazingira ambayo viongozi wao wanatuhumiwa. Kwa sasa, malalamiko ya vyama hayathibitishi kuwa haki inatumiwa kisiasa; na mashtaka ya mahakama nayo hayathibitishi kuwa watu wanaolengwa wana hatia.
Tofauti hiyo ni muhimu kwa wananchi, mbali na vyama vya kisiasa. Uchunguzi unaweza kulenga kubaini waliohusika na ghasia zilizoathiri watu na mali. Lakini namna uchunguzi unavyoendeshwa na uwazi wake pia ni muhimu kwa imani katika taasisi, na kwa uwezo wa kupinga uamuzi au kutetea haki za mtu.
Uangalizi wa mahakama na athari zake kisiasa
Uangalizi wa mahakama humwezesha mtu anayetuhumiwa kubaki huru huku akizingatia masharti fulani yaliyowekwa na mahakama. Si kuachiwa huru wala adhabu. Taarifa zilizopo hazijaeleza masharti mahususi yaliyowekwa kwa viongozi wanaohusika.
Hata hivyo, hatua hiyo inaweza kuathiri shughuli za kila siku za vyama. Viongozi wanaohusika wanapaswa kufuatilia kesi zao na kutimiza masharti waliyowekewa. Kwa vyama vyao, kuongezeka kwa mahojiano na mashtaka kunaweza kutatiza uratibu wa ndani na kupunguza upatikanaji wa viongozi wenye uzoefu. Athari hizo pekee hazitoshi kuthibitisha kuwa mashtaka yanalenga kudhoofisha upinzani.
Kesi hiyo pia inafuatiliwa Yamoussoukro, mji mkuu wa kisiasa na kiutawala wa Côte d’Ivoire, ambako taasisi kuu za kitaifa zina makao yao. Hata hivyo, vikao vya mahakama vinafanyika Abidjan, kitovu cha uchumi wa nchi. Tofauti hiyo inakumbusha kuwa suala hili lina umuhimu wa kitaifa: linahusu utendaji wa haki na masharti ya ushindani wa kisiasa katika mikoa yote.
Suala la demokrasia linalovuka kesi hii
Côte d’Ivoire ni mwanachama wa Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi (ECOWAS), shirika la kikanda la ushirikiano wa kisiasa na kiuchumi. Utulivu wa nchi ni muhimu katika eneo hilo, lakini haupimwi kwa kutokuwepo kwa ghasia pekee. Uwezo wa taasisi kushughulikia kesi nyeti kwa utaratibu na kwa namna inayoeleweka pia huchangia imani ya umma.
Uchaguzi wa 2025 na mashtaka yaliyofuata unakumbusha changamoto inayojirudia katika eneo hili: jinsi ya kubaini waliohusika baada ya kipindi cha uchaguzi chenye mvutano bila kuchanganya uchunguzi wa jinai na mapambano ya kisiasa. Mashirika ya kikanda na ya bara yanafuatilia mizani hiyo, hasa inapohusu ushiriki wa kisiasa na utendaji wa utawala wa sheria. Hata hivyo, ni muhimu kuepuka kulinganisha hali za nchi tofauti: taasisi, historia na kesi za mahakama si sawa.
Hatua zitakazofuata zitategemea maamuzi ya mahakama, ushahidi utakaowasilishwa na upande wa mashtaka na majibu ya upande wa utetezi. Vikao vijavyo vitaweka wazi zaidi matendo yanayodaiwa na masharti yanayohusiana na uangalizi wa mahakama. Hadi wakati huo, mashtaka yanapaswa kuhusishwa na walioyatoa na watu wanaolengwa wanapaswa kuchukuliwa kuwa hawana hatia. Kwa raia wa Côte d’Ivoire, namna kesi hii itakavyoendeshwa itaathiri imani katika haki na hali ya kisiasa sawa na matokeo yake.



