Huko Epworth, msichana anaweza kuamua kutotumia uzazi wa mpango kabla hata hajafika kwenye kaunta ya kliniki. Hofu ya kutambuliwa au kuhukumiwa hugeuza huduma ya afya inayopatikana kuwa huduma isiyofikika. Gari lililobadilishwa kuwa kliniki inayotembea linajaribu kuondoa kikwazo hicho, wakati ufadhili wake ukiwa hatarini.
Huko Epworth, usiri ni sehemu ya huduma
Epworth iko viungani mwa Harare, mji mkuu wa Zimbabwe. Katika eneo hili lenye watu wengi, gari limeegeshwa kwa utulivu ndani ya uwanja wa hospitali na linawahudumia vijana wa kike na watu wazima vijana. Linatoa njia za uzazi wa mpango, ushauri, mashauriano na matibabu ya maambukizi ya zinaa.
Huduma hii inakabiliana na kikwazo halisi. Katika kliniki ya kawaida, msichana anaweza kuogopa kukutana na mtu anayemfahamu, kutokubaliwa na wahudumu au wazazi wake kujua kuwa amefika kliniki. Kwa hiyo, usiri si jambo la kuongeza starehe tu: ndio unaowezesha upatikanaji wa huduma.
Kelly Nhedega, ambaye sasa ana umri wa miaka 18, alipata ujauzito akiwa na miaka 16 na akaacha shule. Anasema hivi karibuni aliweza kupata uzazi wa mpango kwa usiri. Anatumaini kurejea shuleni na hataki kupata mtoto mwingine kabla hajatimiza azma hiyo.
Tangu mwaka 2021, gari hilo limewahudumia zaidi ya vijana 100,000 katika eneo la Epworth, jamii za wakulima zilizo jirani na vitongoji visivyo rasmi, kwa mujibu wa Population Services Zimbabwe (PSZ), shirika linaloliendesha. Idadi hii iliyotolewa na mwendeshaji inahusu jumla ya huduma zilizotolewa, na si makadirio huru ya idadi ya watu binafsi waliofaidika.
Huduma za kitaifa zinakabiliwa na vikwazo vya kila siku
Takwimu za kitaifa zinathibitisha umuhimu wa suala hili. UNICEF inaeleza kuwa mimba za vijana bado ni nyingi nchini Zimbabwe. Tathmini iliyofanywa pamoja na washirika wa kitaifa pia ilibaini kuwa, kuanzia 2019 hadi 2022, asilimia 21 ya mashauriano ya wajawazito yaliyorekodiwa katika vituo vilivyofanyiwa utafiti yalihusu vijana wenye umri wa miaka 10 hadi 19. Idadi hii inapima mashauriano yaliyorekodiwa, wala si kiwango cha mimba katika jamii nzima.
Serikali inasema imetumia dola milioni 6.3 kununua njia za uzazi wa mpango tangu mwaka 2022. Waziri wa Afya, Douglas Mombeshora, pia alitangaza ahadi ya ziada ya dola milioni 2.25 kila mwaka katika 2026 na 2027. Ununuzi huo unaweza kuimarisha akiba ya kitaifa, lakini peke yake hautatui masuala ya usiri, umbali, taarifa au upatikanaji wa njia anayotaka mtu.
Hali inatofautiana kati ya Harare na maeneo ya vijijini. Msichana anayeishi karibu na kituo cha afya bado anaweza kukosa mahali pa kuzungumza kwa uhuru. Katika maeneo ya mbali, usafiri na uwasilishaji wa bidhaa hadi kituo cha mwisho hufanya upatikanaji kuwa mgumu zaidi. Kliniki zinazotembea huleta huduma karibu na jamii, lakini hutegemea magari, wafanyakazi na ugavi wa mara kwa mara.
Kupungua kwa ufadhili kunazikandamiza huduma za karibu
PSZ imepoteza ruzuku ya Marekani ya dola milioni 9 kwa miaka mitano, iliyotolewa mwaka 2023, baada ya utawala wa Marekani kuamua kupunguza programu za misaada mwaka 2025. Shirika hilo linasema zaidi ya dola milioni sita za fedha hizo zilikuwa bado hazijatumika. Kwa mujibu wa taarifa zilizotolewa na shirika hilo, ufadhili wa Uswidi uliokusudiwa kufidia sehemu ya pengo hilo ulimalizika mwezi Agosti.
Matokeo yanayoweza kutokea yataathiri kwanza huduma za karibu, badala ya akiba ya kitaifa kuwepo au kutokuwepo. Ikiwa ziara za kliniki zitapungua, vijana wa kike na akina mama wachanga wanaotegemea vituo hivi vya huduma watalazimika kusafiri umbali mrefu zaidi au kurejea kwenye vituo wanavyoogopa kuhukumiwa. Watu wenye kipato cha chini na wanaoishi mbali na miji huwa na njia mbadala chache zaidi.
Usumbufu wa usafiri wa baharini unaweza pia kuchelewesha bidhaa zinazoagizwa kutoka nje, lakini hakuna ushahidi uliothibitishwa hapa wa ucheleweshaji maalumu nchini Zimbabwe. Mfano wa bidhaa zilizochelewa kufika Zambia unaonyesha hatari ya kikanda, lakini si uthibitisho wa uhaba kama huo katika vituo vya Zimbabwe.
Changamoto ya kikanda: kufadhili ununuzi na upatikanaji halisi
Tatizo hili linavuka mipaka ya Zimbabwe. Mnamo Desemba 2025, Shirikisho la Kimataifa la Uzazi wa Mpango lilisema kuwa vituo 1,175 vya huduma vilifungwa au havikufunguliwa barani Afrika kutokana na kupunguzwa kwa ufadhili. Lilikadiria kuwa watu milioni 5.9 katika eneo hilo waliathiriwa. Hii ni tathmini inayohusu mashirika wanachama wa Shirikisho hilo, wala si vituo vyote vya afya barani Afrika.
Kwa mamlaka za Zimbabwe, changamoto sasa ni kubadili ahadi za ununuzi kuwa upatikanaji halisi: kudumisha huduma zinazowafaa vijana, kuhakikisha bidhaa zinafikishwa klinikini na kushughulikia mahitaji ya usiri. Mashirika ya kikanda, yakiwemo Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC), yanaweza kukuza ushirikiano wa afya, lakini maamuzi ya bajeti na upangaji wa huduma za afya kimsingi hubaki kuwa ya kitaifa.
Ufuatiliaji wa fedha zilizoahidiwa kwa 2026 na 2027, pamoja na kuendelea kwa ziara za kliniki zinazotembea, utaonyesha ikiwa matangazo ya kifedha yanafidia kweli kujiondoa kwa baadhi ya wafadhili. Huko Epworth, kipimo muhimu hakitakuwa tu idadi ya njia za uzazi wa mpango zilizonunuliwa: pia kitakuwa iwapo msichana anaweza kuzipata bila kuacha masomo yake wala faragha yake.
Vyanzo vya taarifa za muktadha: takwimu za UNICEF Zimbabwe kuhusu mimba za vijana, tathmini ya kitaifa iliyotajwa na UNFPA na tathmini ya kikanda ya IPPF kuhusu kufungwa kwa huduma.



