Katika vijiji vinavyozalisha kakao mashariki mwa Côte d’Ivoire na katika maeneo ya uzalishaji nchini Ghana, msimu mpya unaanza huku kukiwa na pengo la malipo ambalo halijaonekana wazi kiasi hiki kwa muda mrefu. Kwa ubora unaolingana, mkulima wa Ghana sasa anapokea bei ya juu zaidi kuliko ile iliyotangazwa Côte d’Ivoire, nchi inayoongoza duniani kwa uzalishaji wa kakao.
Majirani wawili, mbinu mbili za kupanga bei
Ghana na Côte d’Ivoire zinachangia sehemu kubwa ya kakao inayouzwa duniani. Kwa hiyo, maamuzi yao yanaathiri moja kwa moja wakulima, wanunuzi, wasafirishaji nje ya nchi na wazalishaji wa chokoleti.
Nchi hizo mbili zinasimamia bei inayolipwa kwa mkulima. Hata hivyo, mifumo yao haitumii msingi mmoja. Accra hutegemea hasa thamani ghafi ya FOB, yaani thamani ya bidhaa katika bandari ya kuanzia, kabla ya gharama za usafirishaji wa baharini na bima.
Abidjan, kwa upande mwingine, hutumia zaidi bei ya CAF. Thamani hii inajumuisha gharama ya kakao, bima na usafirishaji hadi bandari ya mwisho. Tofauti kati ya misingi hiyo ya hesabu huathiri kiasi kinacholipwa hatimaye kwa mkulima.
Côte d’Ivoire-Ghana Cocoa Initiative inakumbusha kuwa tofauti za bei kulingana na asili ya kakao huongezwa kwenye bei ya kimataifa. Tofauti hizo zinahusiana hasa na ubora wa maharagwe, uthabiti wa usambazaji na sifa ya kila nchi inayozalisha.
Accra yaongeza bei kwa msimu wa 2026-2027
Ghana Cocoa Board, taasisi ya umma inayosimamia sekta ya kakao nchini Ghana, imeweka bei ya mkulima kuwa cedis 42 400 kwa tani kwa msimu wa 2026-2027. Uamuzi huo ulianza kutekelezwa Ijumaa, Septemba 25, 2026.
Kiasi hicho ni cedis 2 650 kwa gunia la kilo 64. Taarifa ya COCOBOD inasema bei hiyo ni sawa na asilimia 71,18 ya thamani ghafi ya FOB iliyopatikana.
Bei hiyo mpya ni juu kidogo ya kiwango cha cedis 41 392 kwa tani kilichotumika mwishoni mwa msimu uliopita. Ongezeko hilo ni dogo kwa fedha ya taifa, lakini linaonekana kwa namna tofauti linapolinganishwa na bei ya Côte d’Ivoire.
Ghana sasa inasema imeweka dhamana hiyo katika sheria. Sheria ya Ghana Cocoa Board ya mwaka 2026, iliyowasilishwa kama Sheria Na. 1182, inatamka kuwa angalau asilimia 70 ya thamani ghafi ya FOB iliyopatikana inapaswa kumwendea mkulima. Sheria hiyo inalenga kuwapa wakulima uhakika zaidi wakati bei za kimataifa zinapobadilika ghafla.
Abidjan yadumisha bei ya faranga CFA 1 200
Nchini Côte d’Ivoire, msimu mkuu wa 2026-2027 ulianza Septemba 1. Serikali imedumisha bei ya chini iliyohakikishwa kuwa faranga CFA 1 200 kwa kilo kwa maharagwe yaliyovundishwa, kukaushwa na kuchambuliwa ipasavyo.
Tangazo hilo lilitolewa Abidjan na Waziri wa Kilimo, Maendeleo Vijijini na Mazao ya Chakula, Bruno Nabagné Koné, wakati wa ufunguzi wa Siku za Kitaifa za Kakao na Chokoleti.
Agence ivoirienne de presse imethibitisha kiasi hicho, ambacho ni sawa na bei iliyotumika katika msimu wa kati wa 2025-2026. Ni chini sana ya faranga CFA 2 800 kwa kilo zilizotangazwa kwa msimu mkuu wa 2025-2026.
Kulingana na viwango vya ubadilishaji vilivyotolewa kwa masoko hayo mawili, bei ya Ghana ni takriban dola 3,65 kwa kilo, ikilinganishwa na karibu dola 2,07 nchini Côte d’Ivoire. Hivyo, pengo hilo linakaribia asilimia 75, ingawa ulinganisho huo unategemea kiwango cha ubadilishaji na mbinu za hesabu zilizotumika.
Serikali ya Côte d’Ivoire inaeleza kuwa uamuzi huo umetokana na kushuka kwa bei za dunia, mauzo yaliyokwisha fanywa kwa mikataba ya baadaye na haja ya kudumisha uwiano wa kifedha wa mfumo wa uuzaji. Bei iliyohakikishwa humkinga mkulima dhidi ya kushuka kwa bei mara moja, lakini pia hupunguza uwezo wa Abidjan kuakisi haraka kupanda au kushuka kwa soko.
Faida ya Ghana inaweza kuhamisha biashara
Tofauti hiyo haihusu mapato ya kilimo pekee. Pia inabadilisha vivutio katika mpaka kati ya nchi hizo mbili, ambao una urefu wa mamia ya kilomita na umepitiwa na mitandao ya biashara ya muda mrefu.
Bei inapokuwa ya kuvutia zaidi upande mmoja, maharagwe yanaweza kuelekezwa kwenye soko hilo kupitia njia zisizo rasmi. Jambo hilo si geni. Wizara ya Fedha ya Ghana tayari imeeleza kuwa tofauti za bei zinaweza kuchochea usafirishaji wa magendo wa kakao kati ya majirani hao wawili.
Operesheni iliyofanywa Aprili 2026 katika eneo la Bono nchini Ghana ilisababisha kukamatwa kwa lori lililobeba zaidi ya magunia 100 yaliyoshukiwa kutoka Côte d’Ivoire. Wakati huo, mamlaka za Ghana zilitaja athari za tofauti za malipo katika biashara haramu ya mipakani.
Pengo la sasa likidumu, wanunuzi walioko karibu na mpaka wanaweza kuwapa wazalishaji wa Côte d’Ivoire masharti yanayovutia zaidi. Waathirika wa kwanza watakuwa waendeshaji katika maeneo ya vijijini yaliyo karibu na Ghana, hasa wale ambao tayari wanakabiliwa na gharama kubwa za usafiri na kufikia vituo vya ukusanyaji.
Kwa Côte d’Ivoire, sehemu ya maharagwe ikiondoka kwenye njia rasmi, kiasi kinachorekodiwa na vyama vya ushirika na wasafirishaji walioidhinishwa kitapungua. Kwa Ghana, kuingia kwa kakao ya kigeni kunaweza kuongeza kwa njia ya kupotosha kiasi kinachouzwa kwa jina la asili ya Ghana na kufanya ufuatiliaji wa ubora kuwa mgumu.
Ufuatiliaji wageuka kuwa nyenzo ya mamlaka ya kibiashara
Kwa hiyo, nchi hizo mbili zinaimarisha mifumo yao ya ufuatiliaji. Nchini Ghana, COCOBOD inasema imesambaza mfumo wa kitaifa wa ufuatiliaji katika maeneo makuu ya uzalishaji.
Nchini Côte d’Ivoire, kadi ya mkulima imekuwa ya lazima kwa miamala kuanzia Septemba 1, 2026. Mfumo huo unapaswa kumhusisha mkulima, shamba lake, kiasi kilichouzwa na njia iliyofuatwa hadi bandarini.
AIP inaueleza mfumo huo kuwa njia ya kufuatilia vyema maharagwe kutoka shambani hadi kusafirishwa nje ya nchi. Pia unajibu matakwa yanayoongezeka ya masoko ya kimataifa kuhusu asili ya bidhaa na mapambano dhidi ya ukataji wa misitu.
Hata hivyo, ufuatiliaji pekee hautatosha. Ni lazima uambatane na ukaguzi wa kuaminika, malipo ya kawaida na ufikiaji wa haki kwa wanunuzi walioidhinishwa. Katika maeneo ya mipakani, uwezo wa taasisi kutoa huduma yenye malipo bora kuliko mitandao isiyo rasmi utakuwa muhimu.
Msimu huu utakuwa mtihani wa kifedha na kikanda
Ghana sasa inapaswa kuhakikisha kuwa dhamana ya kisheria ya asilimia 70 inaendana na mahitaji yake ya fedha, akiba yake na mabadiliko ya bei. Msimu wa 2025-2026 ulionyesha ugumu wa kudumisha bei ya juu wakati soko linapogeuka.
Côte d’Ivoire, kwa upande wake, italazimika kulinda mapato ya wakulima bila kudhoofisha mfumo wake wa mauzo ya mapema. Kudumisha bei ya chini kunaweza kusaidia ukwasi wa sekta, lakini pia kunaweza kudhoofisha uungwaji mkono wa wakulima iwapo wanunuzi wasio rasmi watatoa zaidi.
Kwa kiwango cha Afrika Magharibi, suala hilo linazidi ulinganisho kati ya Accra na Abidjan. Nchi hizo mbili zinatafuta kuendelea kudhibiti minyororo yao ya ugavi, kuboresha malipo ya wakulima na kuwa na ushawishi mkubwa zaidi katika mazungumzo na wazalishaji wa kimataifa.
Msimu wa 2026-2027 utawezesha hasa kufuatilia viashiria vitatu: kiasi kitakachokusanywa Côte d’Ivoire, manunuzi yatakayorekodiwa Ghana na mabadiliko ya biashara mipakani. Takwimu hizo zitaonyesha kama pengo la bei litabaki kuwa ishara tu ya soko au litakuwa kichocheo cha kudumu cha kubadilisha biashara ya kakao ya kikanda.



