Kinshasa ilipoanza kuzungumza kwa rangi
Katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, historia ya uchoraji wa kisasa haianzi na majina yaliyopata umaarufu kimataifa. Ilianza kujengwa mapema zaidi, katika karakana za kawaida, shule zilizorithiwa kutoka kipindi cha ukoloni na mji mkuu, Kinshasa, ambao haraka ukawa maabara ya maumbo, simulizi na maisha ya mjini. Hapo ndipo njia tatu tofauti, lakini zinazokamilishana, zilipokutana: za N’Damvu Tsiku-Pezo, Albert Tuzolana na Moke.
Uhusiano wao haujajengwa sana kwenye mtindo mmoja bali kwenye uhuru uleule walioupata katika mazingira yaliyokuwa yakibadilika haraka. Uhuru wa mwaka 1960, mafunzo ya wasanii nchini, safari za masomo kwenda Brussels, na kisha kukua kwa uchoraji wa maisha ya mjini viliunda mandhari anuwai ya sanaa ya Kongo. Huko Monaco, kati ya tarehe 22 Desemba 2000 na 11 Februari 2001, maonyesho ya « Afrika Sana » yaliwakutanisha wasanii wa vizazi kadhaa katika mtazamo mmoja wa uchoraji wa Kongo wa zamani na wa sasa.
Safari za Wakongo, kati ya shule, mitaani na ubunifu
N’Damvu Tsiku-Pezo alizaliwa tarehe 10 Februari 1939 huko Boma, katika Kongo-Central ya sasa. Mwaka 1953 alijiunga na Chuo cha Sanaa Nzuri cha Kinshasa, ambacho wakati huo bado kilikuwa na athari za miundo ya kimishenari na kikoloni. Baada ya miaka saba ya masomo, alianza kufundisha hapo mwaka 1960, wakati kuondoka kwa walimu kutoka nje ya nchi kulipoacha pengo ambalo wasanii wa Kongo walipaswa kuliziba. Mwaka 1962, ufadhili wa masomo ulimwezesha kuendelea na mafunzo huko Brussels, hasa kuhusu michoro mikubwa ya ukutani.
Safari hii inaeleza mengi kuhusu hali ya Kongo wakati huo. DRC changa ilihitaji kuwafundisha wataalamu wake wa utamaduni, kuimarisha mtindo wa kitaifa wa sanaa na kujinasua kutoka utegemezi wa kiufundi uliorithiwa. N’Damvu alikidhi hitaji hilo kwa kazi iliyojikita katika maeneo ya umma. Michoro yake mikubwa na kauri za ukutani zilipamba maeneo ya utawala na mamlaka huko Kinshasa, kuanzia Benki ya Zaire hadi Mahakama ya Juu ya Haki, pamoja na makazi ya chama huko N’Sele. Katika kazi zake, mwanamke hujitokeza mara nyingi kama mke, mama, sura ya ashiki au ishara ya hatima, jambo lililomwezesha kutafakari jamii badala ya kuichora tu.
Albert Tuzolana ni wa kizazi kilichofuata. Alizaliwa Kolo, katika Bas-Zaïre ya zamani, mwaka 1955. Alisoma katika Chuo cha Sanaa Nzuri cha Kinshasa kuanzia 1973 hadi 1980, kisha akafanya kazi katika karakana ya N’Damvu. Hapa pia, urithi wa kisanii una umuhimu. Maarifa hayapitishwi tu kupitia vitabu au taasisi; pia husambaa kutoka karakana moja hadi nyingine, katika mji mkuu ambamo wasanii huunda shule zao wenyewe.
Tuzolana anahusishwa hasa na sabléisme, au sablismu. Mbinu hii inahusisha kuchanganya mchanga na rangi za kuchorea, kisha kuubandika kwenye sehemu ya kuchorea. Kwa mujibu wa vyanzo vinavyopatikana, mabadiliko haya yalijitokeza mwaka 1974, wakati uhaba wa vifaa chuoni ulipowasukuma wasanii kujaribu kutumia malighafi nyingine. Matokeo yake ni nyuso zenye msisimko wa rangi, umbo maalumu lililoinuka na mwanga unaofanya uchoraji ukaribie uchongaji. Mandhari ya sokoni, mitaani au dansini hupata uzito wa kipekee wa Kinshasa.
Moke, hatimaye, anawakilisha upande mwingine wa usasa huu wa Kongo: mji unaotazamwa kutoka ndani. Alizaliwa Monsengwo Kejwamfi mwaka 1950 huko Ibe, katika mkoa wa Mai-Ndombe wa sasa, na akiwa mtoto alifika Kinshasa mwaka 1960. Alianza kuchora kwenye katoni, kabla ya kutambulika kwa michoro yake ya sokoni. Vyanzo vinakubaliana kuhusu tukio lililokuwa mwanzo muhimu: mwaka 1965, mchoro uliomwonyesha Mobutu ulimvutia mkuu wa nchi, ambaye alimpa msaada muhimu.
Kinshasa kama mada, si mandhari tu
Katika kazi za Moke, Kinshasa si mandhari ya nyuma tu. Inakuwa mada yenyewe ya uchoraji. Baa, mabasi yaliyojaa abiria, wauzaji wanawake, masape, wapenzi, mazungumzo, dansi na ugomvi hujaza michoro yake. Alijitaja mwenyewe kuwa « mchoraji-mwandishi wa habari », na kauli hiyo inafupisha vizuri dhamira yake: kusimulia maisha ya kila siku bila kuyapamba, kuyaidealisha au kuyageuza kuwa kejeli. Michoro yake inautazama mji mkuu kwa ucheshi, mdundo na uelewa wa kina wa jamii.
Mtazamo huu una maana pana zaidi ya ushuhuda wa maisha ya mjini. Unaandika historia ya kuibuka kwa utamaduni maarufu wa Kongo, unaohusiana na ukuaji wa haraka wa miji, mitindo ya mavazi inayosambaa, burudani na matabaka ya kijamii. Katika mji kama Kinshasa, ambamo uchumi usio rasmi unaongoza sehemu kubwa ya maisha ya kila siku, uchoraji unakuwa mahali pa kuhifadhi kumbukumbu na pia kutazama. Kwa hiyo, kile Moke anachoweka kwenye katoni si mandhari tu; ni namna ya kueleza jinsi jamii inavyojiona yenyewe.
Tofauti kati ya wasanii hawa watatu inaonyesha utajiri wa uchoraji wa Kongo wa karne ya 20. N’Damvu alijikita katika kazi kubwa na taasisi; Tuzolana aligeuza kikwazo cha vifaa kuwa lugha ya kisanii; Moke aliunasa uhai wa Kinshasa. Kwa pamoja, wanaonyesha kuwa usasa wa kisanii wa Kongo haukujengwa kinyume na mazingira yake, bali kutokana nayo.
Uanuwai huu bado ni muhimu leo kwa DRC na, kwa upana zaidi, Afrika ya Kati. Unakumbusha kuwa mandhari ya sanaa hujengwa na shule, mabadiliko makubwa na urithishanaji wa maarifa wa ndani kabla ya kutambuliwa nje ya nchi. Pia unakumbusha kuwa Kinshasa, mji mkuu wa kisiasa wa nchi, kwa muda mrefu umekuwa mji mkuu wa utamaduni pia, wenye uwezo wa kuathiri fikra na taswira hata nje ya mipaka yake. Uchoraji wa Kongo wa karne iliyopita si urithi tu. Bado ni msingi wa kuelewa sanaa za kuona za kisasa nchini DRC na katika eneo la Maziwa Makuu.



