Janga linavuka maeneo ya kawaida ya juhudi za kukabiliana nalo
Mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Ebola haihusiani tena na maeneo machache ya afya yaliyojitenga pekee. Mlipuko huo unaendelea kushamiri, unasambaa kupitia mienendo ya watu katika maeneo husika na kuvuka mipaka ya kiutawala kwa kasi ambayo timu za afya haziwezi kuiziba. Takwimu za hivi karibuni za umma za WHO kwa Afrika, zilizokusanywa hadi tarehe 9 Agosti 2026, zinaonyesha visa 4 381 vilivyothibitishwa na vifo 2 011, huku Ituri ikiendelea kuwa kitovu cha mgogoro.
Hapo ndipo kiini cha changamoto kwa Wakongo kilipo: janga linapoathiri majimbo kadhaa, haliwi tena mlipuko wa eneo moja tu. Linakuwa suala la usambazaji, imani ya umma, upatikanaji wa huduma za afya na uratibu kati ya Kinshasa, mamlaka za majimbo na washirika wa kikanda. Katika mazingira ya mashariki mwa Kongo, ambayo tayari yameathiriwa na ukosefu wa usalama na kuhama kwa watu, kila ucheleweshaji wa kupata huduma huongeza hatari ya maambukizi.
Takwimu za hivi karibuni zinasemaje?
Tarehe 15 Mei 2026, mamlaka za Kongo zilitangaza mlipuko wa 17 wa Ebola katika Ituri. WHO ilithibitisha kwamba ulikuwa Ebola ya aina ya Bundibugyo, ambayo bado haina chanjo au tiba maalumu iliyoidhinishwa. Tarehe 17 Mei, WHO iliainisha mlipuko huo kuwa dharura ya afya ya umma yenye upeo wa kimataifa, huku Africa CDC ikiutangaza kuwa dharura ya afya ya umma kwa usalama wa bara.
Takwimu za WHO-Afrika zinaonyesha ongezeko la kasi. Kufikia tarehe 5 Julai, mlipuko huo ulikuwa umefikia maeneo 36 ya afya, ukiwa na visa 956 vilivyothibitishwa na vifo 247. Kufikia tarehe 9 Agosti, idadi hiyo ilikuwa imeongezeka hadi visa 4 381 vilivyothibitishwa na vifo 2 011, sawa na kiwango cha vifo cha 45,9 %. WHO pia inasisitiza kwamba Ituri bado ina idadi kubwa zaidi ya visa na vifo.
Katika maeneo yaliyoathirika, mlipuko umeendelea kusambaa kijiografia kadiri wiki zilivyopita. Julai, WHO ilikuwa tayari imeripoti visa vilivyothibitishwa katika Haut-Uele na Tshopo, pamoja na Ituri, Kivu Kaskazini na Kivu Kusini. Kufikia tarehe 9 Agosti, ripoti za umma zilionyesha kwamba angalau majimbo matano yalikuwa yameathirika. Kwa hiyo, tahadhari kuhusu jimbo la sita inaashiria, angalau, kuendelea kwa ufuatiliaji na hatari ya mlipuko kusambaa zaidi, ingawa hatua hiyo ya mwisho haikuwa bado imeonekana katika takwimu za umma za WHO-Afrika zilizopitiwa kufikia tarehe 9 Agosti.
Kwa nini juhudi za kukabiliana na janga bado ziko chini ya shinikizo?
DR Congo haikabili hali hii katika mazingira yasiyo na changamoto. Mashariki mwa nchi, vituo vya afya vinafanya kazi kwa rasilimali chache katika maeneo ambako watu huhama, barabara ni dhaifu na imani kwa taasisi inaweza kutetereka. Tangu kuanza kwa mlipuko, WHO imebainisha athari za ukosefu wa usalama, mgogoro wa kibinadamu, uhamaji mkubwa na mtandao wa huduma za afya zisizo rasmi katika kuenea kwa virusi.
Hata hivyo, mwitikio wa Kongo uliandaliwa haraka. Wizara ya Afya ya Umma, Usafi na Ustawi wa Jamii ilithibitisha kujitolea kwake katika juhudi za kukabiliana na mlipuko huo, ikiwemo ziara za maeneo husika mjini Bunia, mazungumzo na wabunge wa Ituri na ufuatiliaji wa kituo cha matibabu cha Elikya. Hatua hizi ni muhimu kwa sababu zinaonyesha kwamba mwitikio hautegemei mashirika ya kimataifa pekee, bali pia mfumo wa afya wa Kongo na mamlaka za eneo husika.
Lakini suala kuu bado ni rasilimali. WHO-Afrika ilikuwa tayari imesema kwamba angalau dola milioni 518 zilihitajika kwa mpango wa pamoja wa kujiandaa na kukabiliana na mlipuko, ulioanzishwa pamoja na Africa CDC, na kwamba ni dola milioni 264 pekee zilizokuwa zimepatikana kufikia wakati huo. Upungufu huu unaathiri ufuatiliaji, usafirishaji wa sampuli, huduma kwa wagonjwa, utoaji wa chanjo kwa waliokutana na wagonjwa pale zana hizo zinapopatikana, na hasa kazi ya jamii, ambayo bila hiyo hakuna juhudi za kukabiliana na Ebola zinazoweza kudumu.
Mtihani kwa DR Congo, Afrika ya Kati na Umoja wa Afrika
Mlipuko huu umevuka mipaka ya Kongo pekee. Tarehe 22-23 Mei, DR Congo, Uganda na Sudan Kusini zilifanya mkutano wa mawaziri mjini Kampala wa kuratibu hatua zinazovuka mipaka, pamoja na WHO, UNICEF, UNFPA na Africa CDC. Ujumbe ulikuwa wazi: katika kukabiliana na Ebola, hatua za kitaifa zinazochukuliwa kila moja kivyake hufika zimechelewa. Kunahitajika mifumo ya kikanda, kushirikishana tahadhari na kuandaa vituo vya mipakani.
Umuhimu wake kwa bara zima uko wazi vilevile. Africa CDC ilitekeleza jukumu lake la uratibu kwa kutangaza tukio hilo kuwa dharura ya usalama wa bara. Hii ni ishara muhimu ya kisiasa: Afrika haisubiri tu maamuzi kutoka nje. Inaweza yenyewe kuamua kiwango cha tahadhari, kuhamasisha nchi wanachama na kuandaa mwitikio wa pamoja wa afya, hasa katika eneo ambako njia za usafiri kati ya DR Congo, Uganda, Sudan Kusini na nchi jirani hazina vizuizi vikali.
Kwa Wakongo, changamoto hii ina athari za moja kwa moja. Katika miji kama Bunia, Kisangani au Goma, ni muhimu kuendeleza huduma za kawaida za afya, huduma za uzazi, matibabu ya magonjwa sugu na ufuatiliaji wa watu wanaoshukiwa kuwa na maambukizi, huku Ebola ikidhibitiwa. Vijijini, ni lazima kuhakikisha mazishi yanafanyika kwa usalama, kuimarisha tahadhari za jamii na kuzuia hofu isizizuie familia kufika vituo vya afya. Hapo ndipo tofauti kati ya mwitikio unaoweza kudhibiti mlipuko na janga linaloendelea kusambaa inapojitokeza.
Hatua zinazofuata zitategemea ratiba mbili. Ya kwanza ni ya afya: kukatiza minyororo ya maambukizi kabla uhamaji wa kikanda haujaongeza zaidi idadi ya majimbo yaliyoathirika. Ya pili ni ya kisiasa: kubadili tahadhari ya sasa kuwa uwekezaji wa kudumu katika mifumo ya afya, kwa sababu kila mlipuko wa Ebola unakumbusha ukweli uleule barani Afrika: usalama wa afya hujengwa kabla ya mgogoro, si wakati wa dharura pekee.



