Maghala ya kukabiliana na misimu inayobadilika
Huko Harare, suala si kuzalisha mahindi mengi zaidi pekee. Pia ni kujua mahali pa kuyahifadhi, jinsi ya kuyadumisha na jinsi ya kuyasafirisha hadi maeneo yenye uhaba wakati muhimu. Katika nchi ambayo mahindi ni chakula kikuu, uhifadhi umekuwa sera ya usalama wa chakula na pia nyenzo ya kuleta utulivu wa kijamii.
Kwa miaka kadhaa sasa, Zimbabwe imekuwa ikifuata mkakati mpana zaidi wa kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi. Dira ya 2030, mfumo wa kitaifa wa maendeleo, na mkakati wa kilimo uliorekebishwa baada ya ukame uliohusishwa na El Niño, vimetilia mkazo umwagiliaji, akiba ya kimkakati na uboreshaji wa maghala ya umma. Nchi hiyo pia ni mwanachama wa SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, ambako mishtuko ya tabianchi huathiri mara kwa mara minyororo ileile ya nafaka ya kikanda.
Lengo lililotangazwa na Harare
Serikali ya Zimbabwe inalenga kufikisha uwezo wa kitaifa wa kuhifadhi nafaka hadi tani milioni 1.5 za metriki ifikapo 2030. Lengo hili tayari limejumuishwa katika nyaraka za mipango ya kilimo na kutajwa tena katika taarifa rasmi kuhusu usalama wa chakula. Linaashiria ongezeko kubwa ikilinganishwa na uwezo wa takriban tani 750,000 uliotajwa katika maandalizi ya kimkakati ya Wizara ya Kilimo.
Kiini cha mkakati huu ni akiba ya kimkakati ya taifa. Wizara ya Kilimo imesema inafanya kazi ya kujenga akiba ya tani 450,000 kufikia mwisho wa 2026, ambapo tani 300,000 zinapaswa kununuliwa haraka na tani 150,000 zinatarajiwa kutoka kwenye mavuno ya ngano. Mamlaka pia zinataka kuweka maghala yanayotumia nishati ya jua, yaliyoundwa kuhifadhi nafaka hadi miaka mitano na kujengwa karibu iwezekanavyo na maeneo ya matumizi, si katika maeneo ya uzalishaji pekee.
Mbinu hii haitekelezwi peke yake. Inaenda sambamba na uboreshaji mpana zaidi wa maghala ya Bodi ya Uuzaji wa Nafaka (Grain Marketing Board), taasisi ya umma inayohusika na uhifadhi na uuzaji wa nafaka. Mamlaka sasa zinaunganisha uhifadhi, usafiri, nishati na usalama wa ugavi. Kwa mtazamo wa kisiasa, hii ina maana ya kuchukulia nafaka kama miundombinu muhimu, sawa na mtandao wa barabara au bwawa.
Jibu lililochochewa na ukame
Mradi huu unaeleweka vyema zaidi kwa kuzingatia ukame wa 2024. FAO ilikumbusha kuwa Zimbabwe ilitangaza msimu wa kilimo wa 2023-2024 kuwa janga la kitaifa baada ya tukio la El Niño. Kwa upande wao, Umoja wa Mataifa na Mpango wa Chakula Duniani walisisitiza ukubwa wa uhaba wa chakula na mahitaji ya msaada nchini humo.
Mamlaka za Zimbabwe zinasema zilisambaza tani 328,000 za nafaka kwa watu milioni 6.5 na tani 33,000 kwa wanafunzi milioni 4.5 kupitia mpango wa chakula shuleni katika kipindi hicho. Takwimu hizi, zilizotolewa na serikali, zinaonyesha jambo kuu: mavuno yanapopungua, mahitaji ya akiba ya umma hupanda haraka, na usafirishaji huwa suala muhimu kisiasa.
Kumbukumbu ya janga hilo pia inaeleza nia ya kuhamishia akiba katika maeneo yasiyozalisha. Mantiki ni rahisi: ikiwa kukatika kwa usafiri, maeneo yenye upungufu na kupanda kwa bei kunajikita katika baadhi ya majimbo, basi akiba inapaswa kuwekwa karibu zaidi na masoko yaliyo hatarini. Katika nchi ambako usafirishaji wa bidhaa za chakula ni sehemu ya maisha ya kila siku mijini na vijijini, uhifadhi si suala dogo la kiufundi. Ni kinga dhidi ya mishtuko.
Mavuno bora, lakini usalama bado hautoshi kwa wote
Ujumbe wa serikali pia unategemea ongezeko la hivi karibuni la uzalishaji. Kwa mujibu wa data rasmi iliyochapishwa mwishoni mwa Julai 2026, eneo lililotengwa kwa ajili ya mahindi lilifikia hekta milioni 1.96, kutoka hekta milioni 1.81 mwaka mmoja uliopita. Uzalishaji unaripotiwa kuongezeka kutoka tani milioni 2.20 hadi tani milioni 2.68, sawa na ongezeko la asilimia 17.1. Tathmini nyingine za umma zinaonyesha jumla ya nafaka ya karibu tani milioni 2.7 kwa msimu wa 2025/2026.
Hata hivyo, ongezeko hili halijaondoa tofauti kati ya maeneo. FEWS NET inasema bei za mahindi zilishuka baada ya mavuno katika maeneo kadhaa, huku zikiendelea kuwa juu katika wilaya zenye upungufu na zilizo mbali. Shirika hilo linatabiri kuwa hali ya msongo wa chakula itaendelea katika maeneo hayo hadi Septemba 2026. Kwa maneno mengine, msimu mzuri wa kilimo kitaifa hauondoi moja kwa moja tofauti kati ya majimbo, wala udhaifu wa kaya zinazotegemea soko.
Kwa hiyo, uzalishaji wa kilimo nchini Zimbabwe bado unakabiliwa na hali mbili tofauti. Kwa upande mmoja, maeneo yenye mvua nyingi zaidi na kanda kubwa za uzalishaji yanapata matokeo bora zaidi. Kwa upande mwingine, kaya zilizo katika hatari zaidi, hasa kusini na magharibi mwa nchi, zinaendelea kukabiliwa na gharama ya nafaka, mvua zisizo za kawaida na mapato duni yasiyotosha kukabiliana na mishtuko. Lengo hasa la uhifadhi wa umma ni kupunguza pengo hili.
Ishara kwa Kusini mwa Afrika
Zaidi ya Zimbabwe, suala hili linahusu eneo lote la Kusini mwa Afrika. Ukame wa 2024 uliathiri nchi kadhaa za SADC, na hatua zilizochukuliwa kitaifa zilionyesha somo lilelile: kuongeza uzalishaji hakutoshi ikiwa nafaka haiwezi kuhifadhiwa, kusafirishwa na kutolewa kwa wakati unaofaa. Katika eneo linalokabiliwa mara kwa mara na El Niño, maghala, akiba ya kimkakati na mifumo ya kufuatilia masoko vinakuwa nyenzo za kujitosheleza kwa chakula.
Kwa Harare, sasa kuna changamoto mbili za haraka. Inapaswa kufanikisha ongezeko la uwezo wa kuhifadhi kufikia 2030, na pia kugeuza akiba hiyo kuwa nyenzo inayofanya kazi katika misimu ijayo ya kilimo. Kwa hiyo, msimu ujao wa kilimo, ununuzi wa ngano, hali ya maghala ya Bodi ya Uuzaji wa Nafaka na uwezekano wa kuagiza bidhaa kutoka nje vitakuwa viashiria vya kufuatiliwa kwa karibu. Kipimo hakitakuwa tu kiasi cha nafaka kilichohifadhiwa, bali pia uwezo halisi wa serikali wa kupunguza athari za mshtuko mwingine wa tabianchi bila kuruhusu bei kuvurugika.



